ĐỀN GIÓNG SÓC SƠN VÀ VƯỜN QUỐC GIA BA VÌ
Mùa thu 2024, cô Ngọc Bích và Ngọc Ruby cùng ba của nó có chuyến đi ra Bắc lần thứ hai nhằm mục đích tham quan Sa Pa, Lào Cai (miền thượng du Tây Bắc), Sơn Tây (miền Trung du Việt Bắc) và Đền Gióng Sóc Sơn và Vườn Quốc gia Ba Vì (Hà Nội). Mỗi nơi sẽ ghi lại bài viết cùng hình ảnh, và bây giờ xin được chia sẻ vài trải nghiệm khi chúng tôi đến viếng “Đền Gióng Sóc Sơn và Vườn Quốc Gia Ba Vì” nơi vùng đất chứa đựng nhiều di tích và truyền thuyết từ ngàn năm trước được xem đây là vùng đất tổ nơi phát tích cội nguồn của dân tộc Việt.
-
Vườn Quốc gia Ba Vì (Hà Nội). Ngôi chánh điện chùa Non Nước.
Sau khi ăn sáng xong món bún “chả rươi” đặc sản của mùa thu của Hà Nội bên đường Gia Ngư, quận Hoàn Kiếm. Đầu tiên chúng tôi khởi hành lên đường đi tham quan Vườn Quốc Gia Ba Vì trên dãy núi Tản Viên, thuộc huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội với độ cao 1227 m so với mặt nước biển. Cách trung tâm Hà Nội khoảng 60km về phía Tây Bắc, cách đền Sóc Sơn khoảng 90 km.
Năm 1991, Vườn Quốc Gia Ba Vì được thành lập làm nơi du lịch sinh thái bởi có độ cao nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ, khí hậu mát mẻ, cảnh quan hùng vĩ của núi rừng. Đường lên ngang qua những cánh rừng nguyên sinh, có đoạn đường dốc quanh co ngoạn mục. Hệ sinh thái với nhiều loài động và thực vật đa dạng.
• Nhà thờ cổ từ thời thế kỷ XX:
Ngôi nhà thờ cổ là một kiến trúc theo kiểu Âu Tây kết hợp kiến trúc Á Đông. Nhà thờ là nơi thờ phượng Chúa khi xưa của cư dân địa phương phần đông là người Pháp. Sau nhiều năm chiến tranh ngôi nhà thờ trở nên hoang tàn đổ nát theo thời gian.
Dưới thời Pháp thuộc nơi đây được chọn làm địa điểm nghỉ mát của Hà Nội, cũng giống như Sa Pa (Tây Bắc), Bạch Mã (Huế) hay Đà Lạt (Tây Nguyên). Ngày nay còn các di tích như biệt thự, nhà thờ cổ trở thành phế tích. Một số ngôi nhà xưa kiến trúc theo kiểu Pháp được trùng tu làm khách sạn, nhà hàng, riêng khu cắm trại rộng lớn, sạch sẻ, yên bình được dân Hà Nội và quanh vùng ưa thích đưa nhau lên đây dựng lều nghỉ qua đêm, thưởng thức không khí mát mẻ trong lành hòa mình cùng cây xanh bóng mát của núi rừng, đông đảo nhất là vào cuối tuần hay trong những ngày lễ nghỉ.
Vườn Quốc Gia Ba Vì nằm trong dãy núi Ba Vì chạy dọc theo hướng đông bắc - tây nam có 3 đỉnh: Cao nhất là núi Vua (1296m), đỉnh Tản Viên (1227m), đỉnh Ngọc Hoa (1131m).
Nếu lấy núi Nghĩa Lĩnh thời tiền sử làm kinh đô nước Văn Lang do vua Hùng tạo lập làm tâm điểm thì núi Ba Vì và núi Tam Đảo là hai điểm đối xứng nhau tạo thành “Thế tay ngai” theo phong thủy là thế đất hưng thịnh phát Vương quyền quý. Vùng đất này còn gọi là Xứ Đoài tại ngã ba Bạch Hạc nơi hội tụ 3 dòng sông lớn: Sông Đà, sông Lô và sông Hồng phù sa của các con sông này bồi đấp tạo nên đồng bằng Sông Hồng, là đỉnh của tam giác đồng bằng phì nhiêu Bắc Bộ.
Truyền thuyết kể rằng: Vua nhà Đường nhận định, núi Ba Vì như đầu rồng, còn thân rồng trải dài suốt phía nam (dãy Trường Sơn ngày nay). Nhằm không để nước Nam phát Vương, vua Đường cử Cao Biền là vị tướng tài ông có pháp thuật cao cường sang trấn ếm nhưng không thành công.
Dãy núi Ba Vì là một trong những ngọn núi cổ xưa nhất của Đại Việt hình thành từ núi lửa khoảng 200 triệu năm trước. Môn khảo cổ tìm thấy nhiều đồ dùng từ thời đồ đá như rìu, mủi giáo, bàn mài, đồ gốm thô, v.v… hay các vật dụng thời kỳ đồ đồng phát hiện dưới chân núi. Tại di chỉ Phương Khê các nhà khảo cổ tìm thấy chiếc trống đồng Loại I cho biết kỷ thuật đúc đồng rực rỡ của thời đại kim khí. Đây cũng là vùng có nhiều truyền thuyết phát triển sớm nhất trong lịch sử hình thành dân tộc Việt.
Núi Ba Vì là nơi ngự trị của Thánh Tản Viên (trong truyền thuyết Sơn Tinh-Thủy Tinh) vị thần linh thiêng nhất trong các thánh “Tứ bất tử”: Thánh Tản Viên, thánh Gióng, thánh Chữ Đồng Tử và thánh Mẫu Liễu Hạnh trong tính ngưỡng dân gian người Việt.
Đến núi Tản chúng ta tham quan các điểm chính như: Đền Thượng, đền Trung trên núi Tản (đĩnh cao nhất 1227m) trong dãy núi Ba Vì.
• Đền Thượng (Ba Vì):
Đền Thượng (Ba Vì), thờ Thần Cao Sơn vị thần cai quản cả vùng đất tổ núi non.
Đền Thượng còn có tên là Chính Cung Thần Điện thờ Thần Cao Sơn, vị thần cai quản vùng núi non, là điểm chọn lựa quan trọng đến tham quan chiêm bái của mọi người và cũng như để ngắm cảnh núi rừng ngoạn mục quanh núi Ba Vì.
Đi lên đền Thượng, đường hẹp hiểm trở dốc đứng 8% chênh vênh bên sườn núi cao. Từ bải đậu xe phải leo lên 500 bậc thang lên đến đền Thượng, và nếu đi thêm 200 bậc thang nữa để có thể lên đến đỉnh núi chiêm bái “Đền Mẫu Cửu Trùng Thiên”, vị Thánh Mẫu tối cao trong tín ngưỡng Đạo Mẫu Việt Nam cai quản chín tầng mây và các tầng trời đồng thời thưởng ngoạn cảnh núi rừng hùng vĩ của vùng đất tổ Ba Vì.
Ngôi Đền được xây dựng từ thời An Dương Vương, trong sách Địa dư chí của Nguyễn Trãi có ghi chép sự việc này.
• Đền Trung:
Đền Trung nằm ở lưng chừng núi thờ Thánh Tản Viên là một trong 4 vị Thánh Tứ Bất Tử linh thiêng trong tín ngưỡng dân gian của người Việt.
Đến đời vua Lý Nhân Tông cho xây dựng lại ngôi đền thờ Thánh Tản Viên uy nghi vào năm 1142. Nhà Đại Bái gian bên ngoài, làm nơi sinh hoạt lễ bái thường ngày. Hậu cung thờ Đức Thánh Tản Viên giửa, bên trái thờ thân mẫu Thánh là bà Đinh Thị Đen và bà Ma Thị Cao Sơn là nghĩa mẫu của ngài cùng Công chúa Ngọc Hoa. Bên phải thờ Thái Bạch Kim Tinh, vị thần dạy pháp thuật và trao chiếc gậy thần cho Thánh Tản Viên để giúp đời.
HINH-04, Tượng Thánh Tản Viên (Sơn Tinh) và Thủy Tinh - cách điệu - tại khu bải đậu xe lưng chừng núi.
Dưới triều vua Minh Mạng (1836), cho đúc “Cửu đĩnh” chưng bày trước sân điện Thế Miếu trong hoàng thành Huế biểu tượng cho uy thế và sự bền vững, trên Thuần Đĩnh được đúc hình núi Tản Viên cùng cửa Cần Giờ và sông Thạch Hản. Đến đời vua Tự Đức (1850) núi Tản Viên được xếp vào hàng những ngọn núi hùng vĩ, giang sơn gấm vóc của đất nước và cho ghi chép vào sổ sách để cúng tế hàng năm.
-
Tham quan quần thể di tích Sóc Sơn,
Rời Vườn Quốc Gia Ba Vì chúng tôi lên đường đi tham quan đền Gióng Sóc Sơn cũng là di tích ngàn năm theo truyền thuyết, cách trung tâm Hà Nội khoảng 30km về phía bắc, thuộc xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn, TP. Hà Nội.
Sóc Sơn là nơi phát tích truyền thuyết “Phù Đổng Thiên Vương” vị anh hùng trẻ tuổi tham gia đánh giặc Ân (giặc Tàu), ông sinh ra tại làng Phù Đổng, huyện Gia Lâm thời vua Hùng thứ 6. Hưởng ứng lời kêu gọi của vua toàn dân kháng chiến chống ngoại xâm. Phù Đổng được vua ban ngựa sắt, Người nhổ bụi tre vàng (Hoàng trúc) làm vũ khí để chiến đấu bên cạnh Thánh Hùng Linh Công cháu vua Hùng thứ 6 (1718-1631 trước công nguyên) đánh tan giặc Ân. Tại đền thờ IA ở Bắc Giang trong trường thiên đối liễn còn lưu lại công đức của 2 vị Thánh như sau:
“ … Diệt quốc cừu, điện quốc cơ, trùng tiêu quốc xí/Đương ư sóc phong liệt tướng/Thành sở vị: giang nam nhất nhân, giang bắc nhất nhân”
(dịch nghĩa: “... Diệt giặc nước, xây nền móng, dựng cờ Tổ quốc/Cùng trang liệt tiếng Sóc Sơn/Thành truyền thuyết: phía Nam sông tướng giỏi, phía Bắc sông người tài”
(tức là phía Nam sông Cầu có tướng giỏi là Thánh Gióng, phía Bắc sông Cầu có người tài là Thánh Hùng Linh Công).
• Khu di tích đền Gióng tại Sóc Sơn.
Nghi môn Đền Sóc với 4 trụ biểu uy nghi.
Đền Gióng trên núi Sóc Sơn nên còn gọi là Đền Sóc được xây dựng từ thời vua Đinh Tiên Hoàng (924-979) trên nền ngôi miếu xưa thờ Phù Đổng Thiêng Vương, bao gồm chùa Non Nước.
Sự tích kể rằng, khi vua Lê Đại Hành trên đường đi đánh giặc Tống, đức vua đến miếu thờ Phù Đổng Thiên Vương cầu nguyện với mong muốn chiến thắng giặc bảo vệ được giang sơn. Sau khi đánh tan quân Tống trở về vua Lê Đại Hành ra lệnh cho xây cất lại ngôi miếu khang trang và uy nghi để tạ ơn. Đến nay quần thể di tích được tôn tạo gồm các chùa Đại Bi, chùa Non Nước, đền Mẫu, đền Trình, đền Thượng, tượng đài Thánh Gióng và một số bia đá khác.
Khu di tích rộng lớn có nhiều cây cổ thụ râm mát che bóng các ngôi đền rêu phong cổ kính. Nghi môn với 4 trụ biểu và con đường vào tham quan bao gồm: Đền Trình, đền Mẫu và đền Thượng.
+ Đền Trình:
Là ngôi đền nhỏ sau khi qua khỏi nghi môn, đền là nơi làm lễ trình báo trước khi vào viếng đền Thượng, có bia đá, điện thờ, nơi cổng vào có tượng hai con nghê hai bên làm tăng thêm sự uy nghi, bên trong điện có tượng Phù Đổng Thiêng Vương.
+ Đền Thượng (Sóc Sơn):
Đền Thượng (Sóc Sơn) thờ Thánh Gióng, trước đền có hai con nghê uy nghi cách điệu “Mã hóa Long”?
Đền Thượng là nơi thờ Thánh Gióng và mẹ Ngài, xây dựng theo kiểu thời nhà Lê, chạm khắc tinh vi, uy nghi cổ kính. Đặc biệt trước cổng đền có hai con nghê đầu rồng thân mã, móng guốc (Mã hóa Long/Ngựa biến thành Rồng) nét độc đáo không thấy có ở đền miếu các nơi khác. Phải chăng con ngựa sắc vua ban cho Thánh Gióng được mô tả cách điệu hình ảnh “Mã hóa Long” linh thiêng, Ngài cởi “Rồng” bay về trời theo tâm thức tôn kính của dân gian.
+ Đền Mẫu:
Đền Mẫu là đền thờ thân mẫu của Thánh Gióng.
+ Ngôi mộ gió:
Giửa hồ nước nhỏ có ngôi mộ (gió) nghe nói người ta lập để làm nơi tưởng niệm đức Thánh Gióng theo truyền thuyết người là Linh Thần.
Ngoài ra, trên hồ nước trong xanh chung quanh dưới bóng cây rừng yên ả, trước đền có cây cầu bắt ra gò đất nổi giữa hồ và cất ngôi miếu nhỏ bên cạnh tạo tác một dấu chân người khổng lồ in trên đá theo một truyền thuyết.
Hàng năm vào ngày 06 tháng giêng lễ hội Thánh Gióng được tổ chức tại Đền Sóc, do dân chúng quanh vùng gồm các thôn làng Tân Minh, Tiên Dược, Phù Linh, Đức Hòa, Xuân Giang và Bắc Phú, cử hành trọng thể, dâng lên lễ vật cầu mong Thánh phù hộ cho mọi người được an lành, ấm no, hạnh phúc, quốc thái dân an.
Chương trình lễ hội mô phỏng diễn biến trận chiến đấu của Thánh Gióng và của toàn dân Văn Lang đánh giặc Ân. Thể hiện bài học về lòng yêu nước hy sinh, ý chí quật cường bất khuất, truyền thống thượng võ như Thánh Gióng sau khi cùng toàn dân bảo vệ được độc lập cho dân tộc Người không nhận sự ban thưởng của Vua mà cưỡi ngựa sắt bay về trời, người đời sau tôn vinh ông là Phù Đổng Thiêng Vương.
• Viếng tượng đài Thánh Gióng:
Tượng Thánh Gióng trên núi Sóc Sơn,
Sau khi tham quan chiêm bái đền Thánh Gióng còn gọi là Đền Sóc chúng tôi di chuyển lên đỉnh Sóc Sơn theo con đường xe hẹp, dốc cao, quanh co nơi có tượng đài Thánh Gióng, trước kia muốn lên đây phải theo con đường leo lên nhiều bậc thang.
Tượng đài được xây dựng trong quần thể di tích Đền Gióng nơi truyền thuyết cho rằng Ngài bay về trời sau khi chiến thắng giặc Ân. Tượng đài tọa lạc trên đỉnh núi Đá Chồng, cao gần 300 m so với mực nước biển. Tượng cao 11,04 m, chất liệu bằng đồng nặng 86 tấn. Do nhà điêu khắc Nguyễn Kim Xuân thiết kế, mô phỏng Thanh Gióng tay cầm tre ngà, thúc ngựa hướng về trời.
Theo sự giới thiệu tại đền, tượng đài Thánh Gióng gắn liền với con số 9 độc đáo: Trong lễ khánh thành, thời khắc thỉnh thần nhập tượng vào lúc đúng 9 giờ, 9 phút, ngày 9 tháng 9 năm 2009, đặt trong khuôn viên hình bầu dục có diện tích 3600 m2 (3+6=9), cùng với 9999 viên đá xanh lát sân rồng.
Đồng thời còn có một nghi thức quan khách đi 9 vòng quanh tượng để lấy năng lượng cầu nguyện xin đức Thánh Gióng phù hộ quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, gia đình an vui, công việc hạnh thông, sở cầu như ý.
-
Viếng chùa Non Nước (Sóc Sơn).
Chùa Non Nước nằm trong quần thể khu di tích Đền Sóc, ở độ cao 110 m so với chân núi thuộc thôn Vệ Linh, xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn, Hà Nội. Chùa Non Nước thờ Phật và bên trên vách núi phía trên có đền thờ Phù Đổng Thiêng Vương.
Ngôi chùa nằm giữa dãy núi hình vòng cung như người ngồi trên ngai, nhìn xuống hồ nước trong xanh và xóm làng trù phú.
Chùa Non Nước có chiều dài lịch sử ngàn năm. Theo Thiền Uyển Tập Anh và Đại Việt Sử ký toàn thư, vị thiền sư trụ trì đầu tiên là nhà sư Ngô Chân Lưu (933-1011), hậu duệ của vua Ngô Quyền. Năm 971, thiền sư được vua Đinh phong hiệu Khuông Việt Đại Sư. Sau khi vua Lý Công Uẩn dời đô về Thăng Long (1010), từ đó Khuông Việt Quốc Sư trở thành Đại Việt tam triều Quốc sư (Đinh, Lê, Lý).
HINH-19, Bia “Sóc Thiên Vương Thiền Tự”,
Ngôi chùa mới ngày nay được xây cất trên nền đất xưa, vẫn giữ nguyên kiểu kiến trúc 7 gian, hai chái, theo phong cách thời Tiền Lê. Lịch sử ghi nhận vị Quốc sư Khuông Việt cùng Thiền sư Vạn Hạnh phù trợ đưa Lý Công Uẩn lên ngôi tạo nên triều đại nhà Lý huy hoàng mấy trăm năm, Phật Giáo trở thành quốc giáo. Ngôi “Non Nước Thiền Tự” là dấu tích Phật Giáo ngàn năm Thăng Long.
Ngày nay năm 1981, Học Viện Phật Giáo Việt Nam được xây dựng làm nơi đào tạo tăng tài trình độ Trung cấp và hậu Đại học có quy mô lớn nhất Việt Nam.
***
Sau một ngày dài chúng tôi tham quan đền Thánh Gióng (huyện Sóc Sơn) và di tích trên dãy núi Ba Vì (huyện Ba Vì) được mệnh danh là vùng đất tổ chứa đựng nhiều chứng tích phong phú nơi bắt nguồn các truyền thuyết cổ xưa ngàn năm từ thời vua Hùng Vương. Ngày nay các nhà khảo cổ tìm thấy rất nhiều hiện vật từ thời đồ đá và dụng cụ thời đại đồ đồng, những học giả chỉ ra rằng dưới chân núi Ba Vì ở đó là nguồn gốc của dân tộc Việt.
Đến viếng các điểm ghi dấu lịch sử gồm Vườn Quốc Gia Ba Vì, vào thế kỷ XX dưới thời Pháp thuộc Ba Vì là trung tâm nghỉ mát của người Pháp hay dân giàu đã để lại các phế tích tiêu biểu như nhà thờ cổ.
Đến tham quan các di tích ngàn năm như tìm về dòng lịch sử cội nguồn, bao gồm Đền Thượng (Ba Vì) còn có tên là Chính Cung Thần Điện thờ Thần Cao Sơn vị thần cai quản vùng núi non và đền Mẫu thờ Mẫu Cửu Trùng Thiên. Đền Trung thờ Thánh Tản Viên (trong truyền thuyết Sơn Tinh- Thủy Tinh) và thân mẫu của ngài. Các đền (miếu thờ?) được xây dựng từ thời An Vương Dương trên đỉnh núi Tản Viên.
Đền Sóc trên núi Sóc được xây dựng từ thời vua Đinh Tiên Hoàng (924-979) tại nền củ của ngôi miếu xưa từ thờ vua Hùng Vương thứ 6. Điều thú vị nhất là cặp nghê trước cổng đền đầu rồng, thân mã, móng guốc chạm khắc tinh vi không thấy ở các đền miếu nào khác phải chăng đó là “Mã hóa Long” từ truyền thuyết Phù Đổng đi đánh giặc Ân nay chiến thắng trở về ngựa sắc biến thành rồng đưa Phù Đổng bay về trời. (Không biết có phải vậy không?)
Sau cùng là tham quan tượng đài Thánh Gióng trên đĩnh Sóc Sơn.
Năm 2008, Bộ Văn hóa công nhận Đền Thượng (Ba Vì) là di tích lịch sử cấp quốc gia. Năm 2010, cơ quan liên hiệp các hội UNESCO Việt Nam bảo trợ cho việc đúc tượng Mẫu Cửu Trùng Thiên thờ phượng tại đền.
Năm 2010, Lễ hội Thánh Gióng ở Đền Sóc và Tượng đài Phù Đổng (Hà Nội) cũng được cơ quan UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Năm 2014, quần thể di tích Đền Sóc trong đó có tượng đài Thánh Gióng được xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt.
Ngôi chánh điện chùa Non Nước.
“Từ đền Sóc, tượng đài Thánh Gióng, đến chùa Non Nước và Học viện Phật giáo Việt Nam, toàn bộ quần thể đã trở thành điểm đến hội tụ cả hồn thiêng sông núi, đạo pháp và lịch sử Thăng Long - Hà Nội. Nơi đây, mỗi viên đá, mỗi nhịp chuông đều như ngân lên nhịp thở của quá khứ, lan tỏa giá trị tinh thần và niềm tự hào dân tộc tới muôn đời sau”. (Trích Học viện Phật Giáo Việt Nam).
Ngoài ra, người bạn hiểu biết giới thiệu một điểm khác để tham quan “Việt Phủ Thành Chương” bao quanh bởi bóng mát của những cây đa, cây đề cổ thụ, ao sen thanh tịnh nằm trên ngọn đồi bên sườn Sóc Sơn. Nơi chứa đựng câu chuyện lịch sử, văn hóa qua các tác phẩm hội họa, kiến trúc, điêu khắc, v.v… cùng các di vật cổ của những dân tộc khác nhau tại Việt Nam được chưng bày tại Việt Phủ Thanh Chương với khu nhà cổ 500 năm tuổi.
Tuy nhiên thời gian eo hẹp nên chúng tôi phải trở về vì bóng tà dương ngấp nghé đĩnh núi, trên cao thấy vậy nhưng dưới chân núi là trời đã sụp tối rồi. Lại đường đèo hiểm trở nên phải dừng chuyến tham quan vùng núi Ba Vì và Sóc Sơn nơi phát tích cội nguồn dân Việt. Chúng tôi khởi đi từ sớm và trở về đến Hà Nội phố xá đã lung linh ánh đèn.
Lê Hữu Uy
(Mùa thu 2024, chuyến ra Bắc lần thứ hai, tham quan Sa-pa, Lào Cai (Thượng du Tây Bắc), Sơn Tây (Miền Trung du Việt Bắc), Sóc Sơn và Vườn Quốc Gia Ba Vì (Hà Nội).
