: Tác Giả: Bác sĩ Hồ Văn Hiền; Được viết: 28 Tháng bẩy 2026

Tìm Hiểu Về Một Số Bệnh Động Mạch Chủ

Tai biến trên động mạch chủ thường không có triệu chứng rõ ràng cho đến khi nó vỡ ra (rupture) hoặc “bóc tách” (dissection), dẫn đến tử vong nhanh chóng nếu không được can thiệp y tế tức thời. Chúng ta sẽ bàn về sức khỏe mạch máu, nhất là ở người lớn tuổi, và các biện pháp tầm soát cần thiết, đặc biệt là ở nhóm đối tượng có nguy cơ cao. Chúng ta sẽ cùng nhìn lại căn bệnh phình động mạch chủ (aortic aneurysm, AA), các biện pháp phòng ngừa, phát hiện kịp thời và hướng điều trị, cũng như bàn về cái chết đột ngột của một nhân vật chính trị Mỹ gần đây do chứng “bóc tách” động mạch chủ (aortic dissection).

Phình động mạch chủ (aortic aneurysm)

Mỗi năm, trên thế giới, có trên 100 ngàn người chết vì phình động mạch chủ và con số này đang gia tăng; riêng ở Mỹ, con số này chừng 10,000-15,000. Đa số các bệnh nhân không biết rằng mình mang chứng bệnh này, thường gặp ở đàn ông lớn tuổi và từng nghiện thuốc lá.
Tim là một cái máy bơm tự động (fig. 1). Tim bên phải đem máu nghèo oxy (đã dùng, "máu đen/xanh"), đem về từ ngoại biên qua các tĩnh mạch (superior vena cava, inferior vena cava) lên phổi (pulmonary trunk) để nhận oxy từ không khí được hít vào. Tim bên trái (left ventricle) bơm máu giàu oxy (máu đỏ, oxygenated blood) đi nuôi các bộ phận cơ thể (kể cả trái tim).

Fig 1: Source Wikipedia

Fig. 2: Mạch máu lớn đi từ tim trái là động mạch chủ (aorta). Ascending thoracic aorta là phần trong lồng ngực, đi lên từ tim trước khi cong thành một vòng cung (arch), trước khi đi xuống (descending aorta) và vào bụng (abdominal aorta).

Mạch máu lớn đi từ tim trái là động mạch chủ (aorta; fig 2), hình dáng tựa như cán cây dù: phần nằm trong lồng ngực gọi là động mạch chủ ngực (thoracic aorta) từ đó xuất phát những nhánh động mạch đi lên cổ và đầu và hai cánh tay; có ba đoạn, một đoạn đi lên gọi là ascending aorta, đoạn cong, ngang gọi là aortic arch (hay transverse aortic arch, cung động mạch chủ ), đoạn đi xuống gọi là descending aorta. Khi động mạch chủ đi xuống phía bụng, thì chúng ta gọi là động mạch chủ bụng (abdominal aorta), từ đó có những nhánh nuôi các bộ phận quan trọng như ruột, gan, thận và chạy xuống hai chân.

Fig. 3: Marfan Syndrome: Người bị Hội Chứng Marfan cao và gầy quá khổ, đầu dài và hẹp, ngón tay chân dài (ngón tay ví như chân nhện, arachnodactyly), xương sống vẹo, các khớp xương lỏng lẻo hơn người thường (joint hyperlaxity), và quan trọng cho sức khỏe là dễ bị phình động mạch chủ.

Lúc tuổi già thì vách động mạch cũng yếu đi, cũng như do tác dụng của áp huyết cao (hypertension), hay do xơ vữa động mạch (atherosclerosis, do quá nhiều mỡ trong máu), hay do bẩm sinh, di truyền, cấu trúc vách động mạch không bình thường (vd: Marfan Syndrome); động mạch chủ sẽ nở to, phình ra (đường kính tăng, dilation of the aorta), tạo ra chứng phình động mạch chủ (aortic aneurysm). Đến một mức độ nở to nào đó, thành động mạch không chịu nổi áp suất trong mạch máu và vỡ ra, gây ra xuất huyết nội (internal bleeding).(Tương tự như một ruột bánh xe đạp có thể phình to và đe dọa bể, vỡ ra nếu bánh xe quá cũ, cao su bị hư hại, hay từ lúc ở nhà máy chế biến cao su được sản xuất với nguyên liệu xấu.)
Một hiện tượng khác là màng lót (intima) của vách động mạch bị rách, máu len lỏi vào vách động mạch, xoi mòn và chẻ nó ra làm đôi, động mạch bị “bóc tách” (aortic dissection) tạo nên một "lòng, kênh giả" (false lumen) càng lúc càng lớn và nghẹt lòng của mạch máu và đe dọa vỡ. Những nhánh mạch máu xuất phát từ đoạn này của động mạch chủ sẽ bị tắc nghẽn và các bộ phận chúng nuôi dưỡng như thận sẽ bị hư hại.
Một nơi bị động mạch phình có thể vỡ ra do hiện tượng bóc tách này, nhưng hai hiện tượng này khác nhau.

Nhà bác học lừng danh về thuyết tương đối, Albert Einstein, chết vì vỡ động mạch chủ. Phình động mạch chủ bụng được chẩn đoán trước đó 7 năm và bác sĩ tìm cách gia cố động mạch, nhưng cuối cùng thời đó không chữa được (tháng 4 năm 1955).

Fig. 4:Những trường hợp phình động mạch chủ (bên phải), so sánh với động mạch bình thường. Diaphragm là cơ hoành (hoành cách mô), cơ mỏng chắn giữa bụng (abdomen) và ngực (thorax, chest).
(Source: Northern Sydney Vascular)

Những vùng nở to ra của động mạch chủ gọi là phình động mạch chủ (aortic aneurysm, AA) thường xảy ra ở khúc bụng (AAA, abdominal aortic aneurysm), nhưng cũng có thể xảy ra trong ngực (thoracic aortic aneurysm), tùy theo đó mà chúng ta gọi tên mô tả loại aneurysm liên hệ,

* Phình động mạch chủ bụng (AAA) có mối liên hệ chặt chẽ với chứng xơ vữa động mạch và thói quen hút thuốc.

Hút thuốc lá làm tăng nguy cơ theo nhiều cơ chế khác nhau: Các chất độc trong khói thuốc gây tổn thương lớp nội mạc mạch máu, thúc đẩy phản ứng viêm mạn tính và tạo ra nhiều gốc tự do (free radicals) làm hủy hoại tế bào. Khói thuốc cũng kích thích các enzym phân hủy elastin và collagen – hai thành phần tạo nên độ bền và độ đàn hồi của thành động mạch chủ. Đồng thời, nicotine làm tăng nhịp tim, co mạch và tăng huyết áp, khiến thành mạch vốn đã suy yếu phải chịu thêm áp lực cơ học.

* Phình động mạch chủ ngực thường liên quan nhiều hơn đến:
* tăng huyết áp,
* các rối loạn mô liên kết,
* van động mạch chủ hai lá (bicuspid aortic valve)
* bệnh di truyền.

Bác sĩ có thể cần những kỹ thuật hình ảnh như siêu âm (ví dụ đo siêu âm tim bằng nguồn siêu âm phát đi từ thực quản, transesophageal echocardiography), CT, MRI, thể hiện hình ảnh các mạch máu (angiography), MRA (magnetic resonance angiography) để xác định chẩn đoán về giãn nở động mạch chủ và cơ năng tim.

Trị liệu
Bác sĩ quyết định trị liệu AA tùy theo kích thước của phình động mạch chủ và tốc độ tăng trưởng của nó.
1) Nếu phình động mạch chủ còn nhỏ, bệnh nhân có thể được dùng thuốc hạ huyết áp loại beta-blocker để giảm thiểu gánh nặng do áp suất gây lên vách động mạch.

Bác sĩ có thể cho bịnh nhân tập thể thao, dùng thuốc statin như atorvastatin (Lipitor) để hạ mỡ trong máu, ngưng hút thuốc lá, giảm cân nếu cần, ăn uống lành mạnh, giảm thịt đỏ, chất béo, vv
Một số khảo cứu trên lâm sàng đang được tiến hành để tìm ra thuốc trị bệnh phình động mạch nhưng chưa có kết quả cụ thể. (2)

Bác sĩ quyết định có cần mổ AA hay không tuỳ theo:

Bịnh nhân có triệu chứng hay không
Tiến triển: đường kính gia tăng đến mức báo động (tùy theo kích thước bệnh nhân, tình trạng van tim), lúc mà cơ nguy vách động mạch chủ có thể rách và động mạch chủ vỡ (rupture) ra chảy máu ào ạt đe dọa tính mạng. Cũng như máu đông, đóng cục trong động mạch làm trở ngại lưu thông, máu không đến nuôi đủ các bộ phận, có thể gây tổn hại cho các bộ phận tùy thuộc vào máu do động mạch chủ đem đến, ví dụ thận hay ruột.

Nói chung, để tham khảo, đo bằng CT, kích thước trong lòng động mạch ở người đàn ông trên 60 tuổi bình thường đường kính động mạch chủ ngực, đoạn đi lên không quá 42,6 milimet, ở khúc bụng < 30 milimet ( upper normal for male, age above 60 y, ascending thoracic aorta diameter <42.6 mm, abdominal aorta diameter < 30mm).(1)
Chỉ định phẫu thuật ở đàn ông : đường kính AAA [ở khúc bụng] 5,5 cm (55 milimét) trở lên, hoặc có triệu chứng, hoặc đường kính tăng quá nhanh là chỉ định phẫu thuật. Ở phụ nữ, tiêu chuẩn này có thể thấp hơn.
Đối với aneurysm ngực, thường có chỉ định mổ khi đường kính 5,5–6 cm.

Fig 5: Cắt bỏ đoạn mạch máu bị hư của cung động mạch (aortic arch) và thế vào một ống graft bằng sợi nhân tạo
(Source: vasculardisease.nm.org)

Bác sĩ giải phẫu mạch máu (vascular surgeon) có thể thực hiện các phẫu thuật sau thuật:

Ít "xâm phạm" (minimally invasive), không cần mở bụng: Dùng stent-graft, như một cái ống được xếp lại, được nhét vào mạch máu ở háng, đến nơi aneurysm thì cho bung ra để gia cố cho đoạn mạch máu đã bị yếu từ phía trong lòng mạch máu, sau đó mạch máu sẽ lành lại chung quanh graft.(fig 6)
Những chỗ không dùng stent được (ví dụ như ascending aorta): “interposition tube graft”: cắt bỏ đoạn mạch máu bị hư và thay vào một ống graft bằng sợi nhân tạo Dacron hay Gore-Tex, may các nhánh mạch máu vào ống này. Graft có thể tồn tại trong cả đời của bệnh nhân. Có thể thay thế van động mạch (aortic valve) bị hư nếu cần, cùng một lúc với graft động mạch chủ.
Có thể cần phải mổ lớn hơn, những trường hợp aorta bị hư trong ngực cũng như trong phần bụng, phải thay thế bằng một ống ghép dài từ trên xuống dưới (thoracoabdominal aneurysm repair).

Fig. 6: Phẫu thuật nội mạch (endovascular surgery): không cần mở bụng. Bs rạch đường nhỏ ở háng, nhờ một sợi dây hướng dẫn và theo dõi bằng quang tuyến, đặt stent-graft được xếp gọn vào lòng động mạch chủ, cho nó bung ra và được giữ yên một chỗ nhờ sức ép đè lên vách động mạch.(Image source: Stevens Institute of Technology)

Sau khi mổ, bệnh nhân cần được theo dõi thường xuyên để tránh áp huyết lên quá cao, tránh stress trên động mạch chủ và theo dõi kích thước động mạch định kỳ bằng CT (với cản quang) hay MRA.

Hình 7: Bệnh nhân đang được screen tìm xem động mạch chủ phần bụng có bị phình ra không bằng máy siêu âm. Nam giới bị phình động mạch chủ bụng (AAA) nhiều gấp 6 lần nữ giới. Tuy nhiên, ở phụ nữ, phình động mạch lớn nhanh hơn và nguy cơ bị vỡ cao hơn.
(Hình của NHS Anh quốc)

Hình 8: Động mạch chủ bị phình trong phần bụng (dưới 2 thận) (abdominal aortic aneurysm); góc phải hình siêu âm cho thấy mạch máu bị nở lớn và phình ra về phía trước bụng. (Hình của Mayo Clinic)

Screening:

Những người sau đây được khuyến cáo nên truy tầm tìm giãn nở động mạch chủ qua khám bệnh và dùng siêu âm:

Đàn ông 65-75 tuổi và từng hút thuốc lá.
từ 60 tuổi trở lên và có cha mẹ hay anh em từng bị động mạch chủ bị giãn nở.(3,4)

-Tiêu chuẩn di truyền (động mạch chủ ngực):

1. Nguy cơ của TAA có thấp hơn so với AAA ở người hút thuốc không?

Có, thấp hơn đáng kể. Tỷ lệ mắc TAA tiềm ẩn trong cộng đồng bệnh nhân cao huyết áp về cơ bản chỉ bằng một phần rất nhỏ so với tỷ lệ mắc AAA ở nhóm người có tiền sử hút thuốc lá.

Mối liên hệ giữa thuốc lá và AAA: Khói thuốc là một tác nhân phá hủy cực kỳ mạnh mẽ đối với các mô vùng bụng. Có đến 75% các ca phình động mạch chủ bụng liên quan trực tiếp đến tiền sử hút thuốc. Các nghiên cứu tầm soát cho thấy ở nam giới từ 65–75 tuổi từng hút thuốc, tỷ lệ phát hiện AAA là rất cao—dao động từ 4% đến 8% tùy thuộc vào mức độ hút thuốc nhiều hay ít.

Mối liên hệ giữa cao huyết áp và TAA: Mặc dù tăng huyết áp mạn tính là yếu tố nguy cơ hàng đầu có thể thay đổi được đối với phình và bóc tách động mạch chủ ngực, nhưng đại đa số bệnh nhân cao huyết áp sẽ không bao giờ bị TAA. Trên thực tế, tỷ lệ mắc TAA không triệu chứng ở quần thể người cao tuổi nói chung hoặc người bị cao huyết áp ước tính chỉ khoảng 0,16% đến 0,34%. Để một chương trình tầm soát cộng đồng được coi là khả thi, hiệu quả và hợp lý về mặt y đức, căn bệnh đó phải có tỷ lệ mắc cơ bản đủ cao để xứng đáng với chi phí bỏ ra và những nguy cơ tiềm ẩn khi làm xét nghiệm. AAA ở người hút thuốc đáp ứng được tiêu chuẩn này; còn TAA ở bệnh nhân cao huyết áp nói chung thì không.

Các bệnh lý động mạch chủ ngực thường chỉ được chỉ định tầm soát nếu bệnh nhân có người thân trực hệ (cha mẹ, anh chị em ruột, con cái) từng bị phình động mạch hoặc tử vong đột ngột không rõ nguyên nhân ở vùng ngực, hoặc nếu họ có các biểu hiện của rối loạn mô liên kết (như hội chứng Marfan).

Nếu không có các yếu tố cảnh báo về mặt di truyền kể trên, việc chăm sóc y tế tiêu chuẩn sẽ tập trung vào kiểm soát sức khỏe tim mạch hàng ngày—chẳng hạn như điều trị tích cực huyết áp và cholesterol—thay vì thực hiện các chẩn đoán hình ảnh định kỳ.

Trường hợp thượng nghị sĩ Mỹ Lindsey Graham

Thượng nghị sĩ Graham qua đời đột ngột ngày 11 tháng 7 năm 2026, ở tuổi 71, sau một chuyến công du mệt mỏi và kéo dài.

Các báo cáo công khai từ Văn phòng Giám định Pháp y Quận Columbia đã cung cấp bối cảnh rõ ràng về các yếu tố nguy cơ cụ thể của ông và việc tầm soát bệnh lý này:

-Dựa trên các báo cáo chính thức được công bố, ông không có tiền sử bị phình động mạch ngực hoặc bụng.
-Ông bị bóc tách động mạch chủ (aortic dissection). Mặc dù bóc tách đôi khi có thể xảy ra tại vị trí phình động mạch (aneurysm) từ trước, nhưng chúng thường tấn công các mạch máu chưa bao giờ nở rộng (enlarged) hoặc giãn nở (dilated).
-Các yếu tố nguy cơ liên quan: bệnh tim mạch do xơ cứng động mạch (atherosclerosis/tình trạng xơ cứng và giảm độ đàn hồi của các thành mạch).
-Trường hợp của ông phản ánh một bệnh cảnh lâm sàng rất điển hình của tình trạng này: Ở tuổi 71, ông nằm trong nhóm có nguy cơ cao nhất, vì các vết rách động mạch chủ thường xảy ra phổ biến nhất ở nam giới trên 60 tuổi. Nhiều thập kỷ đối mặt với tình trạng tổn hại động mạch, huyết áp cao hoặc cholesterol cao sẽ làm suy yếu thành động mạch chủ một cách tự nhiên, khiến nó dễ bị rách đột ngột. Không có thông tin công khai nào cho thấy Thượng nghị sĩ Graham từng có tiền sử chẩn đoán phình động mạch hoặc từng trải qua tầm soát chuyên sâu trước khi sự cố xảy ra. Văn phòng của ông ban đầu mô tả đây là một "cơn bạo bệnh ngắn và đột ngột". Điều này hoàn toàn trùng khớp với diễn tiến lâm sàng của bóc tách động mạch chủ—bệnh thường khởi phát đột ngột như "bật tắt một công tắc" mà không có bất kỳ triệu chứng báo trước hay dấu hiệu cấu trúc nào.
-Các yếu tố nguy cơ liên quan: bệnh tim mạch do xơ cứng động mạch (atherosclerosis/tình trạng xơ cứng và giảm độ đàn hồi của các thành mạch).

-Chưa có thông tin xác nhận về việc ông Graham có hút thuốc hay không. Tuy nhiên, truy tầm tìm giãn nở động mạch chủ qua khám bệnh và dùng siêu âm cũng chỉ giúp tìm kiếm các túi phình ở động mạch chủ bụng, chứ không thể phát hiện các vết rách ở vùng ngực.

Phòng ngừa

Để ngăn ngừa hoặc giữ phình động mạch chủ không trở nên tồi tệ hơn:

Không hút thuốc hoặc sử dụng các sản phẩm có thuốc lá. Bỏ hút thuốc hoặc nhai thuốc lá và ngửi khói thuốc người khác hút. Nếu bạn cần được giúp đỡ để bỏ thuốc, hãy nói chuyện với bác sĩ về các loại thuốc và trị liệu giúp cai thuốc.
Chế độ ăn uống lành mạnh. Ăn nhiều loại trái cây và rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, thịt gia cầm, cá và các sản phẩm từ sữa ít béo. Tránh chất béo bão hòa và chất béo trans (saturated and trans fats) và hạn chế muối.
Kiểm soát và theo dõi huyết áp và cholesterol, đừng để chúng lên quá cao. Nếu bác sĩ đã kê đơn thuốc, dùng đều đặn và theo hướng dẫn.
Tập thể dục thường xuyên. Cố gắng tập thể dục aerobic vừa phải (giúp tăng dùng oxy và hiệu năng hô hấp và tim mạch, như đi bộ, đạp xe đạp, chèo máy), ít nhất 150 phút mỗi tuần. Nếu chưa từng tập luyện, hãy bắt đầu từ từ và tăng dần. Nói chuyện với bác sĩ về những loại hoạt động phù hợp với mình.

Chú ý: Xin nói rõ đây chỉ là những thông tin tổng quát để chúng ta cùng học hỏi, không phải để tự mình định bệnh hay chữa bệnh. Quý vị bệnh nhân cần kiểm chứng lại với bác sĩ của mình cũng như các nguồn thông tin đáng tin cậy khác.

Bác sĩ Hồ Văn Hiền
Ngày 24 tháng 7 năm 2026

References:

Song Shou Mao: Normal Thoracic Aorta Diameter on Cardiac Computed Tomography in Healthy Asymptomatic Adult; Impact of Age and Gender
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2577848/
https://www.scie ncedirect.com/science/article/pii/S0753332222007296
The American College of Cardiology and the American Heart Association jointly recommend 1-time screening for AAA with physical examination and ultrasonography in men aged 65 to 75 years who have ever smoked or in men 60 years or older who are the sibling or offspring of a person with AAA. These organizations do not recommend screening for AAA in men who have never smoked or in women.46 The Society for Vascular Surgery recommends 1-time ultrasonography screening for AAA in all men and women aged 65 to 75 years with a history of tobacco use, men 55 years or older with a family history of AAA, and women 65 years or older who have smoked or have a family history of AAA.47 The American College of Preventive Medicine recommends 1-time screening in men aged 65 to 75 years who have ever smoked; it does not recommend routine screening in women.
https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2757234#:~:text=The%20American%20College%20of%20Cardiology,of %20a%20person%20with%20AAA.
Theo USPSTF (Nhóm đặc nhiệm phụ trách dịch vụ phòng ngừa Hoa Kỳ) (10 tháng 12,2019:
Nếu 65- 75 tuổi nhưng chưa bao giời hút thuốc lá; tùy trường hợp chọn lọc bác sĩ sẽ đề nghị screening.
Phụ nữ 65-75 tuổi chưa bao giờ hút thuốc lá không cần routine screening (thanh lọc theo thông lệ).
Phụ nữ 65-75 t từng hút thuốc lá, việc screen chưa rõ: lợi hại của screening chưa được cân nhắc rõ ràng.
Sex Differences in Outcomes Following Ruptured Abdominal Aortic Aneurysm Repair https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2792122#:~:text=Sex%2Drelated%20differences%20play%20an,abdominal%20aortic%20aneurysm%20(AAA).&text=Although%20the%20prevalence%20of%20AAA,fold%20higher%20risk%20of%20rupture.