CHIẾN THẮNG ĐỐNG ĐA
(Trong khi rộn rã đón xuân về, xin mời chúng ta cùng nhớ đến chiến công lẫy lừng của vua Quang Trung đại thắng mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789)
1- Di tích Gò Đống Đa:
Đống Đa-01, Đền thờ và tượng đài vua Quang Trung,
Mùa hè năm 2023, chúng tôi đến viếng khu di tích Gò Đống Đa thuộc huyện Đống Đa (TP. Hà Nội) nơi ghi dấu trận chiến thắng oanh liệt của vua Quang Trung Nguyễn Huệ, lãnh đạo nghĩa binh đánh tan tác quân Thanh xâm lược vào mùa xuân năm Kỷ Dậu.
Chiến thắng Đống Đa năm 1789 là một trong những trang sử vẻ vang chống ngoại xâm của dân tộc Việt, trận đánh đem lại chiến thắng lẫy lừng chứng tỏ thiên tài quân sự của Nguyễn Huệ, chỉ trong 5 ngày đánh bại 20 vạn quân Thanh. Chúng tôi xin được kính cẩn nghiêng mình thắp nén nhang tri ân vị Anh hùng đất Tây Sơn, và đồng thời không quên tưởng niệm muôn ngàn anh linh tử sĩ đã nằm xuống “Nhất tướng công thành, vạn nắm xương khô” trong công cuộc chống quân xâm lược phương Bắc.
Ngày nay Gò Đống Đa xây dựng làm khu Công viên Văn hóa thành lập năm 1989 kỷ niệm 200 năm chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa, thuộc phường Quang Trung, quận Đống Đa, thành phố Hà Nội, xưa kia thuộc làng Khương Thượng, huyện Quảng Đức, phủ Thuận Thiên, kinh thành Thăng Long.
Sở dĩ có tên gọi gò Đống Đa là từ xưa nơi đây có địa danh là xứ Đống Đa. Tương truyền từ sau trận đánh xác quân Thanh chết la liệt, Nguyễn Huệ bắt tù binh gom xác lính Thanh đào hố lớn chôn tập thể đấp cao thành 12 gò, gọi là “Kình nghê quán” (gò chôn xác kình nghê là loài cá dữ ngoài biển chỉ quân xâm lược Tàu), vị trí các gò nằm từ làng Thịnh Quang đến làng Nam Đồng những nơi này về sau cây cỏ mọc um tùm. Đến khi quân Pháp chiếm thành Hà Nội, họ giải tỏa các gò để mở đường phát triển thành phố (1851) thấy nhiều xương cốt quân Thanh cho gom lại chôn thành 1 gò cao, còn 12 gò trước kia bị san bằng ngày nay chỉ còn duy nhất 1 gò tại núi Ốc được gọi là Gò Đống Đa. Trong bài thơ “Loa Sơn điếu cổ” (Viếng núi Ốc) của nhà thơ đương thời Ngô Ngọc Du có câu:
“Thánh Nam thập nhị kình nghê quán,
Chiếu điện anh hùng đại võ công”.
Dịch Nôm:
Thánh Nam xác giặc mười hai đống,
Ngời sáng anh hùng đại chiến công”.
Khu vực gò Đống Đa có diện tích 21,745 m2, nhân kỷ niệm 200 năm chiến thắng Đống Đa khu di tích được xây dựng gồm các công trình như: Cổng ra vào, nghi môn, tượng đài vua Quang Trung, bức phù điêu dài 47 m, đền thờ vua Quang Trung Nguyễn Huệ, di tích gò Đống Đa và khu trưng bày sự kiện trận đánh lịch sử. Nhân lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long (2010), di tích Gò Đống Đa (Hà Nội) một số hạng mục được trùng tu tôn tạo thêm.
2- Viếng đền thờ vua Quang Trung,
Ngang qua nghi môn là khu vực tượng đài vua Quang Trung khá rộng khoảng 15 ngàn m2, bức tượng Quang Trung – Nguyễn Huệ uy nghi lẫm liệt được tạo tác bằng bê tông cốt thép cao 14,65 m bên phải, phía sau là bức phù điêu mô tả chiến dịch Mùa xuân năm Kỷ Dậu từ khi vua Quang Trung khởi binh ra Bắc, trận đánh Ngọc Hồi - Đống Đa, tiến vào thành Thăng Long, tàn quân Thanh chạy thoát thân về Tàu.
Đống Đa-02, Bên trong điện thờ vua Quang Trung tại Gò Đống Đa (Ảnh: Di tích quốc gia đặc biệt).
Đi tiếp lên nhiều bậc thang là đền thờ vua Quang Trung gồm Đại bái và Hậu cung. Trong điện có các bàn thờ, chính giữa thờ vua Quang Trung, bên phải thờ phụ mẫu nhà vua, bên trái thờ Bắc cung Hoàng hậu Ngọc Hân. Có tượng vua Quang Trung và Đô Đốc Long (Đặng Tiến Đông), sa bàn trận đánh Ngọc Hồi/ Đống Đa, mô hình chiến thuyền Đại Hiệu loại thuyền chiến cở lớn theo kiểu Tây Phương có trang bị súng thần công (đại bác). Ngoài ra trong điện còn thờ các công thần, tử sĩ có công lớn trong công cuộc chống quân xâm lược như: Lê Lai, Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu và hai vị quan có công với triều Nguyễn là Trương Đăng Quế và Đoàn Thọ Lang.
• Chiến dịch Ngọc Hồi – Đống Đa, giải phóng thành Thăng Long.
Đống Đa-03, Sơ đồ trận đánh tiêu diệt quân Thanh mùa xuân năm Kỷ Hợi.
Phòng chưng bày sa bàn trận đánh Ngọc Hồi, tóm lược ý chính như sau:
+ Quân Thanh:
Năm 1788, vua Lê Chiêu Thống nghe theo lời Nguyễn Hữu Chỉnh chống lại Tây Sơn bị thất bại nên chạy sang nhà Thanh cầu viện. Vua Mãn Thanh là Càng Long lợi dụng cơ hội dưới danh nghĩa giúp vua Lê Chiêu Thống trong ý đồ thôn tính nước ta, phái Tôn Sĩ Nghị dẫn 29 vạn quân binh và dân công chia làm 3 đạo quân tiến vào Đại Việt:
- Đạo quân Vân Nam và Quý Châu do tướng Ô Đại Kinh theo đường Tuyên Quang,
- Đạo quân chủ lực Quảng Đông, Quảng Tây do Tổng đốc lưỡng quảng Tôn Sĩ Nghị theo đường ải Nam Quan tiến vào Lạng Sơn, dưới trướng có các tướng Hứa Thế Hanh, Thượng Duy Thăng, Trương Triều Long, Lý Hóa Long, …
- Đạo quân tình nguyện Điền Châu do Sầm Nghi Đống chỉ huy theo ngã Cao Bằng,
Cuối tháng 10 âm lịch năm 1788 cả 3 đạo quân đồng loạt ồ ạt tiến vào nước ta.
+ Nghĩa binh Tây Sơn:
Về phía nghĩa quân Tây Sơn trấn giữ ở Lạng Sơn trước thế giặc quá mạnh hung hãn liệu không thể chống được nên bỏ trống luôn thành Thăng Long lui quân về vùng Thanh Hóa và Tam Điệp, cử Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết vào Phú Xuân cấp báo cùng Nguyễn Huệ.
Ngày 22 tháng 12 năm 1788, nhận được tin, Nguyễn Huệ ra lệnh chuẩn bị khởi binh ngay ngày hôm sau. Để có chính danh trong buổi lễ xuất quân tại núi Ngự Bình (Huế) ông tuyên bố lên ngôi Hoàng Đế lấy niên hiệu là Quang Trung.
Tại lễ lên ngôi của vua Quang Trung có bài Hịch Tướng Sĩ (Theo tạp chí Nghiên cứu lịch sử ghi là “Lời hiểu dụ tướng sĩ):
“Đánh cho để dài tóc
Đánh cho để đen răng
Đánh cho nó chích luân bất phản
Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn
Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ"
Dịch nghĩa:
“Đánh cho để dài tóc
Đánh cho để đen răng
Đánh cho nó bánh xe không quay lại
Đánh cho nó manh giáp không trở về
Đánh cho sử biết nước Nam anh hùng có chủ”.
Sở dĩ quân Tây Sơn sẵn sàng tác chiến là có chuẩn bị trước để giúp vua anh là Nguyễn Nhạc đang bị áp lực của quân Nguyễn Ánh, nhưng đánh giặc ngoại xâm quan trọng và cấp bách hơn giặc nội thù, 4 ngày sau đạo quân Tây Sơn tiến đến Nghệ An tại đây tuyển thêm 10 vạn quân và dân binh hậu cần. Đến ngày 15 tháng 01 năm 1789 quân Nguyễn Huệ hợp cùng quân của tướng Ngô Văn Sở và Ngô Thì Nhậm, chia làm 5 mủi tấn công giải phóng Thăng Long:
- Mũi chính đánh trực diện vào phía Nam Thăng Long do đích thân Quang Trung chỉ huy;
- Mũi đột kích đo đô đốc Bảo chỉ huy qua Sơn Minh, đến Đại Áng, áp sát đồn Ngọc Hồi;
- Mũi kỳ binh do đô đốc Đông bí mật theo đường Chương Đức (Chương Mỹ, Hà Nội) vượt sông Nhân Mục tấn công cứ điểm Khương Thượng tiến vào Thăng Long từ phía nam;
- Mũi vu hồi đo Đô đốc Tuyết chỉ huy vòng theo đường biển chiếm giữ Lục Đầu, tiến lên Lạng Giang uy hiếp quân địch từ phía Đông;
- Mũi bao vây do đô đốc Lộc chỉ huy, vượt lên Phượng Nhãn, khóa chặt đường rút lui của địch.
Trước khi xuất quân, để động viên tinh thần tướng sĩ vua Quang Trung mở tiệc cho toàn quân ăn Tết trước và tuyên bố rằng: “Nay hãy ăn Tết Nguyên Đán trước, sang Xuân mùng 7 ta sẽ vào Thăng Long mở tiệc ăn mừng, các ngươi cứ nhớ lấy lời ta xem có đúng hay không”.
3- Diễn tiến chiến dịch mùa xuân năm Kỷ Dậu,
Theo tài liệu và sa bàn chiến dịch chiến thắng nhanh chóng trong 5 ngày như sau:
- Đêm 30 Tết, đại quân vượt sông Đáy bất ngờ đánh đồn Giáng Khẩu cứ điểm tiền tiêu quân Thanh tại đây nhanh chóng bị tiêu diệt,
- Mùng 3 Tết đồn Hà Hồi bị vây kín phải đầu hàng,
- Đêm mùng 4 rạng 5, quân Tây Sơn tổng lực năm mủi đồng loạt tấn công thẳng vào Thăng Long,
- Mủi kỳ binh của Đô đốc Long đánh vào căn cứ Đống Đa, dân quân địa phương giúp bệnh rơm làm “rồng lửa” uy hiếp giặc nhanh chóng hạ đồn Khương Thượng, tướng Sầm Nghi Đống thắt cổ tự tử.
- Mủi chủ lực của vua Quang Trung tấn công vào đồn Ngọc Hồi với bộ binh trang bị vũ khí gươm giáo, hỏa hổ (súng phun lửa), súng điểu thương cùng với sự yểm trợ của 100 thớt voi trận trên lưng mang theo pháo dã chiến do nữ tướng Bùi Thị Xuân chỉ huy. Quân Thanh cố thủ trong đồn, bắn tên bắn pháo ra như mưa, vua Quang Trung sai quân lấy ván ghép bên ngoài kết rơm ướt thành 20 tấm khiêng che chắn cho cảm tử quân tiến lên phá cửa cho bộ binh tràn vào chiếm đồn.
Sáng mùng 5 Tết, Tôn Sĩ Nghị nghe tin đồn Đống Đa thất thủ Sầm Nghi Đống treo cổ tự tử, đồn Ngọc Hồi bị hạ. Quá hoảng sợ, Tôn Sĩ Nghị không kịp mặc áo giáp lên ngựa chạy về Bắc, trên đường bôn tẩu Tôn Sĩ Nghị bị cánh quân của Đô đốc Tuyết chặn đánh tơi tả ở Hải Dương bỏ cả ấn tín, kỳ bài, sắc thư. Chạy đến Phượng Nhãn gặp phục binh của Đô đốc Lộc chặn đánh tiếp. Theo tài liệu hồi ký của giáo sĩ Piette-Jacques Lemonier de la Bissachere (1764-1830) xuất bản năm 1812 tại Pháp cho rằng quân Thanh bị giết tại trận khoảng 20 ngàn người (chưa tính số bị thương và bị bắt hay đào ngũ). Trong khi đó thì số quân Thanh theo Tôn Sĩ Nghị chạy về đến bên kia biên giới chỉ còn khoảng 50 người.
Quân Thanh thấy chủ tướng bỏ chạy, theo nhau qua cầu phao cầu bị sập chết rất nhiều, một số lớn khác lội qua sông Hồng chen lấn đùng đẩy bị chết chìm có đến cả vạn người.
Đạo quân của Ô Đại Kinh đóng ở Sơn Tây nghe tin khắp nơi bại trận hoảng sợ chưa đánh trận nào vội vàng rút chạy về nước. Vua Lê Chiêu Thống cùng tùy tướng và tàn quân cũng chạy theo quân Thanh vượt biên giới sang Tàu.
Trưa ngày mùng 5 Tết, trong bộ chiến bào sạm đen vì khói súng, vua Quang Trung cùng Đô đốc Bảo dẫn đại binh tiến vào Thăng Long, Đô Đốc Long ra đón tiếp vào thành. Trước khi xuất quân vua Quang Trung hứa với tướng sĩ đến mùng 7 sẽ vào thành Thăng Long nhưng chỉ đến mùng 5 đã hát ca khúc khải hoàn.
+ Bài tế quân Thanh:
Thu dọn chiến trường sau trận đánh, vua Quang Trung thu nạp hàng vạn binh sĩ Mãn Thanh, bắt chúng gom xác quân Thanh chôn thành những gò đống lớn lập đàn cúng tế, sai Vũ Huy Tấn soạn văn tế thể hiện tính nhân văn biết thương xót hàng vạn người Trung Quốc chết bỏ xác nơi xứ người. Bài văn có đoạn:
“Nay ta
Sai thu nhặt xương cốt chôn vùi
Bảo lập đàn bên sông cúng tế
Lòng ta thương chẳng kể người phương Bắc
Xuất của kho mà đắp điếm đống xương khô
Hồn các ngươi không vơ vẩn ở trời nam, hãy lên đường mà quay về nơi hương chí
Nên kính ngưỡng ta đây là chủ, chan chứa lòng thành
Nhưng mong sao đáp lại đạo trời, dạt dào lẽ sống”.
4- Tham quan Gò Đống Đa,
Đống Đa-04, Gò Đống Đa,
Sau cùng chúng tôi rời nhà chưng bày đến viếng khu Gò Đống Đa tại núi Ốc với diện tích hơn 6200 m2, trên cổng có ghi 3 chữ “Trung Liệt Miếu”, được xây vào thế kỷ 19, tuy nhiên ngôi miếu này bị hư hại nặng chỉ còn cổng miếu hai bên có 2 câu đối bằng chữ Hán:
“Thử thành quách, thử giang san, bách chiến phong trần dư xích địa
Vị nhật tinh, vị hà nhạc, thập niên tâm sự cộng thanh thiên”
Tạm dịch Nôm:
“Ấy thành quách, ấy núi sông, trăm trận phong trần có dư trong thước đất
Vì trời xanh, vì sông núi, nỗi niềm mười năm chỉ biết bày tỏ với trời xanh”
Khi xưa trên đĩnh có ngôi miếu cổ thờ những linh hồn tử sĩ nay không còn nữa, thay vào đó được dựng tấm bia bằng đá nặng 8 tấn khắc ghi lời hịch của vua Quang Trung khích lệ tinh thần binh sĩ:
“Đánh cho sử tri Nam Quốc anh hùng chi hữu chủ”,
Có nghĩa là:
“Đánh cho biết rằng nước Nam anh hùng là có chủ”.
• Lễ hội kỷ niệm chiến thắng Đống Đa,
Lễ hội Gò Đống Đa hàng năm được tổ chức long trọng trong 3 ngày mùng 5-6-7 Âm lịch. Chương trình Lễ Hội bao gồm: Lễ dâng hương, lễ rước kiệu, cử hành dàn trống hội, múa lân, múa rồng, biểu diễn nghệ thuật dân tộc, các trò chơi dân gian, v.v…
Đặc biệt biểu diễn môn võ cổ truyền “Tây Sơn Bình Định” múa côn, song đao, đánh quyền (bài Hùng Kê quyền nổi tiếng), … Dân Bình Định nhiều người giỏi võ, phái nữ cũng noi gương nữ tướng Bùi Thị Xuân người con dân xứ Bình Định:
“Ai ra Bình Định mà coi,
Con gái Bình Định đi roi đi quyền”
(Ca dao)
5- Chiến công chống ngoại xâm và xây dựng đất nước:
Sự nghiệp đánh đuổi giặc ngoại xâm của vua Quang Trung có hai chiến công oanh liệt, một là trận Rạch Gầm chỉ trong 1 ngày đánh tan 20,000 quân Xiêm (1785), và trận Đống Đa tiêu diệt 20 vạn quân Thanh chỉ trong 5 ngày (1789).
+ Trận Rạch Gầm:
Tháng 02 năm 1784, chúa Nguyễn Ánh sang Xiêm (Thái Lan) cầu viện với vua Chất Tri (Chakri, Rama 1), vua Xiêm phái hai tướng Chiêu Tăng và Chiêu Sương dẫn 2 vạn quân, 300 chiến thuyền sang giúp Nguyễn Ánh để đánh chiếm lại thành Gia Định, đồng thời đem 3 vạn bộ binh sang Chân Lạp (Miên) lấy danh nghĩa giúp vua Miên, thật chất là tạo thế trận phía tây chờ cơ hội tiêu diệt quân Tây Sơn.
Quân Xiêm thế lực rất mạnh đánh chiếm Rạch Giá, Trà Ôn, Sa Đéc. Quân Tây Sơn cố thủ thành Gia Định, cấp báo về Quy Nhơn chờ quân tiếp viện. Đêm 19 rạng 20 tháng giêng 1785, Nguyễn Huệ phục binh chặn đánh quân Xiêm tại Rạch Gầm và Xoài Mút (khoảng cồn Thới Sơn, cồn Phụng ngày nay), cánh quân trên bộ cũng bị chặn đánh không tiếp ứng được kết quả sau gần 1 ngày 2 vạn quân Xiêm bị đánh tan tác, chỉ còn vài ngàn người chạy thoát về nước.
Nguyễn Ánh đem tàn quân chạy ra đảo Thổ Chu sau đó sang Xiêm.
+ Trận Đống Đa – Ngọc Hồi với chiến công oanh liệt (xin xem chi tiết ở phần trên).
Chiến dịch tiến quân ra Bắc đánh bại quân Thanh mùa xuân năm Kỷ Dậu (1789) chỉ trong vòng 5 ngày mộng xâm lăng của vua Càng Long nhà Thanh tan thành mây khói, chiến thắng này được ghi vào quân sử thế giới.
Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn chấm dứt thời Nam Bắc phân tranh cốt nhục tương tàn của Trịnh - Nguyễn, đánh tan 2 vạn quân Xiêm (1785), tiêu diệt 20 vạn quân Thanh (1789). Sau 20 năm chinh chiến Nguyễn Huệ cầm quân chưa 1 lần chiến bại, vị tướng bách chiến bách thắng.
Theo nhà sử học Phan Huy Lê “Vua Quang Trung không những là nhà quân sự lỗi lạc mà còn là nhà chính trị có biệt tài”. Chỉ trong 3 năm lên ngôi cầm quyền với tầm nhìn chiến lược sâu rộng tiếp thu tiến bộ kỷ thuật xây dựng đất nước, vua Quang Trung đề ra các chương trình cải cách về nhiều mặt: Kinh tế, mở cửa buôn bán với Tây phương, khuyến khích phát triển tiểu và thủ công nghiệp; Quân sự, hiện đại quân đội với vũ khí mới tân tiến, đóng chiến thuyền cở lớn hiện đại; Cải cách xã hội, định lại chính sách nông dân và ruộng đất; Văn hóa giáo dục, chấm dứt chữ Hán trong văn tự chỉ dùng chữ Nôm, tuyển chọn hiền tài Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích, Nguyễn Thiệp, v.v… Bài trừ mê tính bùa phép dị đoan trong chùa miếu.
Đống Đa-05, Vua Quang Trung – Nguyễn Huệ, người anh hùng áo vãi đất Lam Sơn,
Quang Trung Hoàng đế hay Bắc Bình Vương tên thật là Nguyễn Huệ, sinh năm 1753, ở thôn Tây Sơn, phủ Quy Nhơn, Bình Định. Là vị Hoàng đế thứ hai của nhà Tây Sơn lên ngôi ngày 22 tháng 12 năm 1788 lấy niên hiệu là Quang Trung, băng hà năm 1792 tại thành Phú Xuân (Huế ngày nay).
Sự nghiệp lẫy lừng của vua Quang Trung với những giá trị lịch sử, văn hóa tiêu biểu, di tích Gò Đống Đa đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt là Di tích Quốc gia Đặc biệt tại Quyết định số 1820/QĐ/TTg ngày 24 tháng 12 năm 2018.
- “Ai phá tan quân Sầm Nghi Đống?
– Vua Quang Trung!
Đất Đống Đa chôn vạn quân thù!
- Ai phá tan binh đoàn giặc Thanh?
– Vua Quang Trung!
Đất Hà Hồi còn vọng hồi chiêng …!
Mời quí vị và các bạn hãy cùng nghe ca khúc “Quang Trung đại phá quân Thanh” của Hoàng Thi Thơ.
Lê Hữu Uy
