Hạnh Phúc Và ‘Khuyết Điểm Ba Tư’

Hồ Văn Hiền

Tri túc, đãi túc, tiện túc, hà thời túc,
(Biết đủ thì đủ, đợi đủ thì bao giờ đủ)
Lão tử

Mấy chục năm trước, tình cờ tôi gặp một câu chuyện nói về "Khuyết điểm Ba tư", hay "Persian flaw". Khái niệm này thoạt nghe khá ngộ nghĩnh, hay hay. Suy nghĩ kỹ thì lại thấy nó không xa lạ với những quan niệm cố hữu của người Việt chúng ta. Nay mới có dịp "tản mạn", tuỳ bút xa gần về đề tài này.
Chuyện đại khái như sau. Một anh chàng nhà nghèo Ba Tư mê thầm nhớ trộm một cô gái đẹp nhà giàu mà không bao giờ có dịp gặp. Một hôm, trời mưa lớn, anh ta chạy vào trú trước một cửa hàng lớn kia. May mắn thay, lại đúng ngay cửa hàng của người đẹp, được đối mặt chiêm ngưỡng nhan sắc và lại còn được người đẹp hỏi thăm. Nhìn lên vách có treo một cây đàn benju, đàn dây Ba Tư giống như đàn tranh, anh hỏi thăm vì anh mê và chơi đàn này rất giỏi. Cô gái nghe vậy lấy làm thích thú lắm, mời anh vào nhà để thử cây đàn. Cơ hội bằng vàng....Nhưng chàng trai, cảm thấy mình được may mắn như vậy đã quá nhiều cho một ngày, tìm cách cáo từ, lúc đó mưa đã tạnh…
Tương tự như trong thơ của Hồ Dzếnh:
…”Tình mất vui khi đã vẹn câu thề
Ðời chỉ đẹp những khi còn dang dở
Thư viết đừng xong, thuyền trôi chớ đỗ
Cho nghìn sau... lơ lửng... với nghìn xưa.”

Người dân Ba Tư là sắc dân đa số của nước Iran ngày nay, và lai lịch của họ đi ngược thời gian đến thế kỷ thứ 9 trước tây lịch. Thảm của họ nổi tiếng khắp thế giới, và tấm thảm xưa nhất hiện nay có từ thế kỷ thứ 4 trước Thiên Chúa. Theo truyền thuyết, các thành viên trong những bộ lạc Ba Tư cọng tác với nhau để dệt một tấm thảm chung kể lại các phấn đấu và gian nan trong lịch sử của họ, và mất hàng năm mới hoàn tất tác phẩm tập thể này. Tuy nhiên, họ không muốn tấm thảm hoàn hảo, vì họ tin rằng mọi điều thuộc về con người đều không thể và không nên hoàn hảo, thế gian của chúng ta không có chỗ đứng cho sự hoàn hảo. Chỉ có Thượng Đế hay thế giới cao hơn mới hoàn hảo. Do đó, người thợ dệt luôn luôn cố tình để lại một vết cắt, hay dấu nối, hay lỗi kín đáo nào đó trong tác phẩm của họ.

Những dân tộc khác cũng có những phong tục tương tự. Người Da Đỏ Navajo dệt vải cũng chừa những tì vết ở cuối đường chỉ gọi là “đường tâm linh” (spirit lines) để linh hồn người dệt thoát ra khỏi tác phẩm của mình sau khi dệt xong, vì họ tin rằng một phần linh hồn người thợ dệt được quyện vào tác phẩm. Nhưng họ cũng tin rằng chỉ có Trời mới hoàn hảo và con người không thể đạt đến mức độ đó được.

Người Nhật có quan niệm nghệ thuật về Wabi-sabi, tìm cái đẹp trong sự không hoàn hảo, không trọn vẹn và vô thường, trân trọng chu kỳ tự nhiên trong đó mọi vật phát triển và suy tàn, và thúc đẩy mọi người đón nhận sự đơn giản và chân thực trong cuộc sống. Khái niệm wabi-sabi khuyến khích chúng ta nhận ra rằng những khiếm khuyết và tính phù du góp phần tạo nên tính độc đáo của sự vật và trải nghiệm, nhắc nhở chúng ta rằng không cần phải hoàn hảo để có thể đạt được cái đẹp. Hay kiến trúc Hồi giáo cố tình chấp nhận những khiếm khuyết nhỏ trong công trình của mình như là một sự chấp nhận về tính “bất thập toàn “ của con người dưới thế.

Chuyện này nhắc tôi nhớ đến ngày xưa ở Huế, trong nhà chưng bày nhiều đồ xưa. và mỗi món đều bị nứt hay sứt mẻ ở một nơi nào đó, thường là nơi kín đáo, ví dụ phải mở nắp đậy ra mới thấy trên miệng bình có vết nứt. Có nghĩa là do ai đó cố tình làm hư hỏng. Tôi còn nhớ thân phụ giải thích là những cổ vật này do những người Thượng bán lại cho người Kinh. Đấy là những món đem về từ nghĩa địa. Khi người chủ nhân món đồ chết thì con cái đem món đồ ra trưng bày ở mộ phần của họ, con cái không được lấy dùng hoặc đem bán. Tuy nhiên, họ có thể cố tình làm hư hỏng chút ít, gõ nhẹ để làm sứt mẻ chỗ kín đáo, rồi lấy cớ món đồ không còn hoàn hảo nữa, cần thay thế, họ đem một bình, chậu mới rẻ tiền nhưng nguyên vẹn đặt vào mộ phần để thay thế, và đem món đồ xưa đi bán.
Hai hoàn cảnh cùng chung ý niệm cho rằng sự toàn hảo chỉ thuộc về cõi trên và không thể hoặc không được hiện diện trên trần thế. Có lẽ vì thế mà ông bà chúng ta luôn "chê" mà không muốn khen một em bé là quá xinh quá đẹp, sợ nó không ở lâu với mình, sợ "ma quỷ dòm ngó" hay "trời ghen" theo kiểu "Trời xanh quen thói má hổng đánh ghen" của Nguyễn Du lúc nói về người đẹp tài sắc vẹn toàn.

Người Pháp cũng dè dặt: "Cố gắng làm tốt hơn là kẻ thù của cái tốt" (Le mieux est l’ennemi du bien). Câu nói này có từ tận thế kỷ thứ 16, của người Ý, nhưng nhờ Voltaire nhắc lại. Đành rằng chúng ta có thể hiểu theo nghĩa khác: nếu cứ mong cho hoàn hảo thì không bao giờ xong việc; hay nếu không bằng lòng với mức rất tốt đẹp mà cứ mong cải thiện hoài thì có cơ mình sẽ làm hư hỏng công trình, làm cho nó xấu hơn. Như trường hợp ca sĩ Michael Jackson hay các bà sửa sắc đẹp không ngừng cho đến lúc mặt mày bị hỏng luôn. Những người mê giải phẫu thẩm mỹ này bị "Hội chứng Hình dạng Thân thể Méo mó” hay BDS: Body Dysmorphic Syndrome, họ bị ám ảnh rằng một phần hay toàn bộ cơ thể mình bị khuyết điểm cần sửa chữa bằng mọi giá, hướng đến một hình ảnh lý tưởng hầu như không bao giờ đạt được.

Achilles trong thần thoại Hy Lạp là con của vua Peleus và nữ thần biển (nymph) Thetis. Thetis cầm gót chân con trai và nhúng mình con vào sông Styx của cõi âm để con mình trở thành bất tử, nhưng chẳng may nơi gót chân đứa bé, nước sông Styx không chạm tới và điểm này sẽ là điểm yếu của Achilles sau này. Hoàng tử thành Troy sẽ được vị thần Apollo giúp bắn mũi tên định mệnh vào gót chân Achilles và giết người anh hùng bách chiến bách thắng này. Achilles vẫn là người của thế gian nên vẫn còn nhược điểm ở gót chân (Achilles heel), không thể bất tử như các vị thần trên trời được.

Trong tử vi, số của ai đó tốt đến mấy cũng phải chứa bao nhiêu sao, sao tốt cũng như sao xấu, chỉ khác nhau ở vị trí và tương quan giữa các vì sao này mà thôi. Bên này kém, thì bên kia khá hơn, hay ngược lại. Bỉ sắc tư phong. Không có lá số nào là hoàn toàn tốt, trong đó mọi cung từ thân, mệnh, phụ mẫu, tử tức, phu thê, di đều tốt cả. Trong Kinh Dịch chỉ có quẻ Thuần Càn là quẻ số một, gồm 6 gạch ngang, nội quái và ngoại quái đều là Càn, nghĩa là của Trời. Nhân vô thập toàn. Triết lý Á Đông không "cầu toàn" mà đặt nặng tìm kiếm điểm quân bình, trung dung. Như lời Lão Tử được Nguyễn Công Trứ nhắc lại trong thơ :"Tri túc, đãi túc, tiện túc, hà thời túc" (Biết đủ [thì đủ], đợi đủ thì bao giờ đủ ?)

Như vậy, có phải là sự tuyệt hảo chỉ có ở trên Trời, và hạnh phúc con người là chấp nhận những khuyết điểm của trần thế chăng? Mà dù chúng ta có tham lam mong muốn sự toàn hảo đi nữa, chưa chắc điều ta muốn lại không làm ta thất vọng! Như người Mỹ thường nói: "Hãy coi chừng những gì mình mơ ước, nó có thể thành sự thật đấy!"… Cũng có thể là người Tàu nói trước, nhưng tiếng Anh như sau: Be careful what you wish for… lest it come true!

Nước Mỹ là một tập thể 50 quốc gia đa dạng, họ có thể muôn hình vạn trạng. Nhìn bên ngoài xuề xoà, có lúc hỗn độn, hầu như "cóc cần đời", bất chấp luật lệ. Xem vậy thôi, chứ tuỳ nơi, tuỳ lúc, ít xã hội nào cạnh tranh và cầu toàn như xã hội Mỹ. Diễn Đàn Kinh Tế Toàn Cầu (World Economic Forum) xếp hạng về chỉ số cạnh tranh toàn cầu (Global Competitiveness Index, 2016-2017), Mỹ đứng thứ 3 (chỉ sau Singapore và Thuỵ Sĩ là hai nước rất nhỏ). Nhật đứng thứ 8. Nam Hàn thứ 26; Trung Quốc thứ 28 sau Pháp (thứ 21). Việt Nam đứng thứ 60, cao hơn một số xứ Đông Âu trước đây là thần tượng của Bắc Việt như Romania và Hungary. Nhật Bản trước đây và Hàn Quốc mới đây cũng nhờ học cái thói bon chen của Tây Phương mà có được địa vị cao trên thế giới ngày nay. Tuy vậy, họ hình như chưa học được tính dẻo dai, vừa cứng vừa mềm, thêm nữa, dựa vào nguồn di dân của Mỹ. Dân số Nhật, Singapore và Hàn bị lão hóa nhanh chóng và xã hội họ cũng bắt đầu mỏi mệt, giới trẻ không còn muốn sanh con đẻ cái nữa. Nhật, Nam Hàn và Singapore là những nước có tỷ lệ sinh sản thấp nhất thế giới. Không những dân các nước giàu có này không muốn có con "nối dõi" mà bản thân họ cũng ít muốn… sống so với người của các xứ nghèo khổ hơn. Nhật và Nam Hàn nằm trong 10 nước có tỷ lệ tự tử cao nhất thế giới.
Trong lúc đó, những xứ có văn hóa hàng mấy ngàn năm như Iran, Trung Quốc và là nơi xuất phát bao nhiêu tư tưởng, triết lý về cuộc sống cũng không hạnh phúc mấy. Iran, quê hương của "khuyết điểm Ba Tư", và Trung Quốc, quê hương của đạo trung dung, lại đi từ cực đoan này đến cực đoan khác. Trong lúc đó, Châu Âu như Pháp, Ý , Tây Ban Nha, Hy Lạp thì lại hiểu chữ nhàn quá kỹ, cho nên được tiên đoán là sẽ lẹt đẹt trong trật tự toàn cầu những năm tới.
Theo Pricewaterhouse Coopers (1), năm 2030, kinh tế Việt Nam sẽ đứng thứ 29 thế giới với GDP (theo sức mua PPP) 1,303 tỷ đô la, và đến năm 2050 sẽ đứng hạng 20. Trong khi đó, Pháp, Ý, Nam Hàn sẽ không còn trong 10 nước có GDP lớn nhất.(2)
Không biết Việt Nam chúng ta, thừa hưởng túi khôn Đông Tây, kim cổ, sẽ vận dụng trí thông minh được xem là không thua kém ai cùng với triết lý tri túc, tri nhàn của chúng ta đến mức nào trong tương lai sắp tới?

Tài liệu tham khảo:

(1) The World in 2050
“The top ten fastest growing economies are all developing countries: seven are from South and Southeast Asia, and three are from Africa. Our model projects that Nigeria and Vietnam could have the highest average real GDP growth per annum during the whole period to 2050: ... Our model projects that Vietnam could grow at an average annual rate of 5.3%. However, in order to realize this, Vietnam needs stronger macroeconomic policy frameworks to realize this potential.”
file:///home/chronos/u-3fee2d9ab467bae399e32c89ba7453bef0d1b97f/Downloads/world-in-2050-february-2015.pdf
(2) http://kinhdoanh.vnexpress.net/tin-tuc/vi-mo/pwc-gdp-viet-nam-dung-thu-20-the-gioi-vao-nam-2050-3537302.html

(3) The Global Competitiveness Index 2016-2017
http://www3.weforum.org/docs/GCR2016-2017/05FullReport/TheGlobalCompetitivenessReport2016-2017_FINAL.pdf
Dưới đây là thông tin cập nhật dựa trên báo cáo mới nhất của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF).(Cần lưu ý rằng kể từ sau đại dịch COVID-19, WEF đã thay đổi cách tiếp cận và tạm ngưng công bố bảng xếp hạng theo thứ tự 1-141 truyền thống như giai đoạn 2016-2017. Báo cáo đầy đủ và gần nhất có bảng xếp hạng chỉ số GCI 4.0 là phiên bản năm 2019.)
Dưới đây là sự thay đổi thứ hạng của các quốc gia nêu trong bài (so sánh giữa 2016-2017 và 2019):

• Vị trí dẫn đầu: Singapore đã vượt qua Mỹ để trở thành nền kinh tế cạnh tranh nhất thế giới. Thụy Sĩ (từng đứng thứ nhất năm 2016) đã rơi xuống vị trí thứ 5.
• Bước nhảy vọt của Hàn Quốc: Hàn Quốc đã có sự cải thiện đáng kể về hạ tầng công nghệ và khả năng đổi mới sáng tạo, vươn lên từ hạng 26 tới sát nhóm 10 nước dẫn đầu.
• Vị thế của Việt Nam: Trong báo cáo 2019, Việt Nam được ghi nhận là quốc gia có điểm số tăng mạnh nhất thế giới (tăng 3,5 điểm). Tuy nhiên, về thứ hạng tuyệt đối, Việt Nam đứng thứ 67/141.
• Sự trỗi dậy của Đông Âu: So với dữ liệu 2016, các nước Đông Âu như Hungary (#47) và Romania (#51) hiện đã cải thiện thứ hạng đáng kể và đang xếp trên Việt Nam trong bảng tổng sắp của WEF.

Dù WEF chưa ra báo cáo xếp hạng GCI mới, nhưng theo một bảng xếp hạng uy tín khác là IMD World Competitiveness Ranking (2023): Mỹ đứng thứ 9, Singapore đứng thứ 4, Việt Nam (trong khảo sát của IMD) đứng thứ 43/64 nền kinh tế được khảo sát, cho thấy sự cải thiện về năng lực cạnh tranh trong bối cảnh chuỗi cung ứng dịch chuyển.

Hồ Văn Hiền
Ngày 24 tháng 2 năm 2017
Ngày 9 tháng 4 năm 2017
Ngày 25 tháng 8 năm 2024, sau khi đọc tin một tỷ phú người Anh Mike Lynch cùng con gái và bạn bè rất giàu có của mình chết khi chiếc “ siêu du thuyền” của mình bị một cơn lốc xoáy đột ngột đánh chìm gần bờ biển miền nam nước Ý.
Chiếc du thuyền được nhà thiết kế mô tả là “ không thể nào chìm được “ (unsinkable).
Ngày 20 tháng 4 năm 2026

Happiness and the “Persian Flaw”

A benju

A few decades ago, I came across a story about the “Persian flaw”. At first glance, the idea seemed amusing and intriguing. But on reflection, it did not feel that foreign to the ingrained beliefs of our Vietnamese people. Now I have the chance to offer a brief, reflective essay on this subject.

The story goes roughly like this. A poor Persian young man secretly loved a beautiful, rich girl whom he had never had the chance to meet. One day, during heavy rain, he ran to shelter in front of a large shop. Luckily, it happened to be the shop of the girl he adored, so he was able to stand face to face with her beauty, and she even greeted him. On the wall hung a benju, a Persian string instrument similar to the đàn tranh. He asked about it because he loved the instrument and played it very well. Delighted, the girl invited him in to try it. It was a golden opportunity. But the young man, feeling that he had already been too fortunate for one day, made an excuse to leave, just as the rain had stopped.

This reminds me of Hồ Dzếnh’s poem:

…“Love loses its joy once the vow is fulfilled.
Life is beautiful only when it remains unfinished.
Let the letter remain unwritten, let the boat drift without docking,
So that for a thousand years to come... it still hangs suspended... with a thousand years gone by.”

{…”Tình mất vui khi đã vẹn câu thề
Ðời chỉ đẹp những khi còn dang dở
Thư viết đừng xong, thuyền trôi chớ đỗ
Cho nghìn sau... lơ lửng... với nghìn xưa.”}

The idea of imperfection

The Persians, the majority people of present-day Iran, trace their history back to the 9th century BCE. Their carpets are famous throughout the world, and the oldest surviving carpet dates from the 4th century BCE. According to legend, members of Persian tribes worked together to weave a single great carpet recounting their struggles and hardships, a collective work that took years to complete.

Yet they did not want the carpet to be perfect, because they believed that anything human cannot and should not be perfect. Our world has no place for perfection. Only God, or a higher realm, is perfect. Therefore, the weavers would always intentionally leave a cut, a seam, or some discreet flaw in their work.

Other peoples have similar customs. Navajo weavers also leave small irregularities at the end of a thread, called “spirit lines,” so that the weaver’s soul may escape from the work after it is finished, since they believe part of the weaver’s soul becomes intertwined with the creation. They too, believe that only Heaven is perfect, and human beings cannot reach that level.

The Japanese have the aesthetic concept of ‘wabi-sabi’, which finds beauty in imperfection, incompleteness, and impermanence. It values the natural cycle in which things grow and fade, and encourages people to embrace simplicity and authenticity in life. Wabi-sabi reminds us that flaws and transience contribute to the uniqueness of objects and experiences, and that something need not be perfect in order to be beautiful.

Islamic architecture, too, sometimes deliberately accepts small imperfections in a structure as an acknowledgment of human incompleteness in this world.

Vietnamese and French attitudes

This reminds me of old Huế, where many antiques were displayed in houses, and some had a crack or chip somewhere, often in a hidden place, such as a crack on the rim of a vase visible only after the lid was opened. That meant someone had intentionally damaged it. I still remember my father explaining that these antiques were sold to Kinh people by highland minorities. They had come from grave sites. When the owner died, the children would place the object at the grave. The children were not allowed to use it or sell it. However, they could deliberately damage it a little, tap it lightly so that it chipped in an unobtrusive place, and then claim that the object was no longer perfect and needed to be replaced. They would put in a new, cheaper but intact vase or bowl at the grave and sell the old antique.

In both cases, the same idea appears: perfection belongs only to the upper realm and cannot, or should not, exist on earth. Perhaps that is why our elders often “criticize” rather than praise a child for being too beautiful or too lovely, fearing the child will not stay long with them, fearing that ghosts will notice or heaven will become jealous, in the spirit of Nguyễn Du’s line about beauty and talent being complete and therefore envied by heaven.

The French are cautious too: “The best is the enemy of the good” (Le mieux est l’ennemi du bien). The saying goes back to the 16th century, originally from an Italian source, though Voltaire helped make it famous. Of course, it can also be understood differently: if we keep chasing perfection, we may never finish anything; or if we are dissatisfied with something already very good and keep trying to improve it endlessly, we may actually damage it and make it worse. Think of Michael Jackson, or people who keep undergoing cosmetic surgery until their faces are ruined.
Those obsessed with cosmetic procedures may suffer from “Body Dysmorphic Disorder”, an anxiety in which a person becomes fixated on a perceived defect in part or all of the body and feels compelled to correct it at any cost, aiming at an ideal image that is almost never attainable.

Achilles and fate

In Greek mythology, Achilles was the son of King Peleus and the sea nymph Thetis. Thetis held her son by the heel and dipped him into the River Styx in the underworld so that he would become immortal. Unfortunately, the heel by which she held him did not touch the water, and this would later become Achilles’ weakness.

The prince of Troy would be helped by Apollo to shoot the fateful arrow into Achilles’ heel and kill this invincible hero. Achilles remained a being of this world and thus retained a weakness in his heel—his Achilles’ heel—unable to become immortal like the gods above.

Human limits

In astrology, no matter how favorable someone’s horoscope may be, it must still contain a mix of good and bad stars; the difference lies only in their positions and relationships. One side may be weaker, while another is stronger, or vice versa. Nothing is wholly favorable. There is no birth chart in which all aspects—self, fate, parents, children, spouse, and travel—are all good.

In the “I Ching”, only the hexagram “Pure Qian” is number one, consisting of six unbroken lines, with both the inner and outer trigrams being Qian, meaning Heaven. Human beings are not perfect. Eastern philosophy does not seek total perfection; it emphasizes balance and the middle way.

As Laozi, quoted by Nguyễn Công Trứ, said:

“Know enough, and you have enough; wait until you have enough, and when will that ever be?”

So is perfection only in Heaven, and human happiness found in accepting the flaws of earthly life? And even if we greedily desire perfection, what we want may only disappoint us. As Americans say: “Be careful what you wish for, lest it come true.” This may even have been said earlier in Chinese tradition, but in English it appears as: “Be careful what you wish for... lest it come true!”

The wider world

The United States is a nation of 50 diverse states and can take many forms. Outwardly, it may look casual, sometimes messy, almost as if it does not care, even ignoring rules. But in truth, in many places and at many times, few societies are as competitive and perfection-driven as American society.

The World Economic Forum’s Global Competitiveness Index for 2016–2017 ranked the United States third, behind Singapore and Switzerland, both very small countries. Japan ranked eighth. South Korea ranked 26th; China 28th, after France at 21st. Vietnam ranked 60th, ahead of some former Eastern European countries that North Vietnam once admired, such as Romania and Hungary.

Japan and South Korea, like Western countries, learned the culture of competition and have achieved a high status in the world today. Yet they seem not to have learned flexibility—the ability to be both hard and soft—and they also rely less on immigration than the United States does.

Japan, Singapore, and South Korea have rapidly aging populations, and their societies are beginning to tire. Young people no longer want to have children. Japan and South Korea are among the countries with the lowest birth rates in the world. Not only do people in these wealthy countries not want to have children to carry on the family line, they also seem less willing to live than people in poorer countries. Japan and South Korea are among the ten countries with the highest suicide rates in the world.

Meanwhile, countries with civilizations thousands of years old, such as Iran and China, places that gave rise to so many ideas and philosophies about life, are not very happy either. Iran, the homeland of the “Persian flaw,” and China, the homeland of the middle way (Trung dung), have both swung from one extreme to another. Europe—France, Italy, Spain, and Greece—has perhaps understood leisure too well, and as a result is predicted to lag behind in the global order in the years ahead.

According to PricewaterhouseCoopers, by 2030 Vietnam’s economy will rank 29th in the world, with GDP at purchasing power parity reaching 1,303 billion US dollars, and by 2050 it will rank 20th. Meanwhile, France, Italy, and South Korea will no longer be among the ten largest economies.

I do not know how much Vietnam, inheriting the wisdom of East and West, ancient and modern, and possessing intelligence said to be second to none, will be able to use its own principles of moderation and contentment in the years ahead.

Hien v Ho
4/20/2026
Translated from the original Vietnamese article.