Những Chiếc Mặt Nạ Của Lịch Sử

Những mặt nạ mùa Halloween

Lại một mùa Halloween nữa trên đất Mỹ. Nhìn các cháu tôi háo hức thử trang phục hóa trang – cháu trai thì đóng giả Michael Jackson, cháu gái lại xúng xính trong chiếc váy của Nữ hoàng băng giá Elsa trong phim Frozen – tôi không khỏi mỉm cười. Với trẻ con, chiếc mặt nạ chỉ là một trò chơi vui nhộn. Hết đêm hội, chúng tháo mặt nạ ra và lại trở về là chính mình, bình yên và an toàn trong vòng tay gia đình.

Nhưng từ những chiếc mặt nạ hồn nhiên ấy, tôi lại nghĩ đến những “chiếc mặt nạ” vô hình mà người lớn đôi khi phải mang trong đời thực. Trong dòng chảy của lịch sử, đặc biệt là qua những giai đoạn phân chia ý thức hệ khắc nghiệt của Chiến tranh Lạnh hay những cuộc di dân lớn, con người thường phải tạo ra những vỏ bọc khác nhau để sinh tồn và thích nghi. Khác với trẻ nhỏ, có những người phải mang mặt nạ lâu đến mức họ dần đánh mất bản ngã và không còn nhận ra khuôn mặt thật của chính mình.

Suy nghĩ này dẫn tôi đến một tác phẩm mà tôi mới xem gần đây, phim hình sự Unknown (2011) do Liam Neeson thủ vai chính. Và phim này lại làm tôi nhớ đến loạt phim truyền hình nhiều tập một hai năm trước, The Sympathizer (Cảm Tình Viên, của đài HBO) chuyển thể từ tiểu thuyết đoạt giải Pulitzer của nhà văn người Mỹ gốc Việt Nguyễn Thanh Việt. Hai tác phẩm khác nhau về thể loại và bối cảnh lịch sử lại gặp nhau ở một giao điểm triết học sâu sắc: sự sụp đổ của cái “tôi” (ego) và bản chất ảo ảnh của những nhân dạng mà chúng ta tự xây dựng và gắn cho mình.

Để hiểu được chiều sâu của sự tương đồng này, chúng ta cần nhìn vào bức tranh nền và cốt truyện của cả hai tác phẩm.

Bối Cảnh Điệp Viên và Những Chiếc Mặt Nạ Đa Nhân Dạng

Unknown lấy bối cảnh Berlin hậu Chiến tranh Lạnh, một thành phố vốn mang đầy những tàn tích của sự theo dõi và gián điệp. Liam Neeson vào vai một người đàn ông tỉnh dậy sau một tai nạn xe hơi và phát hiện ra rằng danh tính của mình, “Tiến sĩ Martin Harris”, đã bị một kẻ khác đánh cắp. Xuyên suốt bộ phim, ông chiến đấu tuyệt vọng để chứng minh mình là con người chân thật, có lý lịch, sự nghiệp, gia đình đàng hoàng, là người bị hại. Thế nhưng, cú lật mặt của câu chuyện tiết lộ một sự thật tàn nhẫn: ông vốn dĩ là một sát thủ chuyên nghiệp. "Tiến sĩ Martin Harris" chỉ là một vỏ bọc, một nhân dạng giả mạo mà cấp trên đã tạo ra cho ông để thực hiện nhiệm vụ, nhưng vụ tai nạn đã làm ông quên đi một phần của thực tế, khiến não bộ ông tin rằng vỏ bọc ấy chính là con người thật của mình.
Trong khi đó, The Sympathizer được đặt trong bối cảnh Chiến tranh Việt Nam và hệ lụy của nó đối với cộng đồng người tị nạn tại Mỹ. Nhân vật chính, được gọi là “Captain” ( Đại úy), là một điệp viên nhị trùng mang hai dòng máu Pháp - Việt. Anh ta khoác lên mình vô số chiếc mặt nạ: một người lính trung thành của Việt Nam Cộng hòa, một điệp viên cộng sản hoạt động ngầm, và sau này là một người nhập cư cố gắng hòa nhập vào xã hội Mỹ. “Đại úy” luôn tự nhận mình là "kẻ có hai tâm trí", một người có khả năng nhìn thấu mọi vấn đề từ cả hai phía.
Cả hai nhân vật đều sử dụng những kỹ năng điệp vụ kinh điển để sinh tồn, tiêu biểu là việc dùng ngôn từ trong sách để che giấu những mã lệnh chết người. Trong Unknown, nhân vật của Neeson tin rằng cuốn sách thực vật học ông mang theo là kỷ vật thiêng liêng của người cha quá cố, để rồi bàng hoàng nhận ra nó chỉ là một cuốn sách mật mã (book cipher) chứa danh sách mục tiêu ám sát. Trong The Sympathizer, Đại úy dùng những bức thư tay viết bằng mực tàng hình để báo cáo tình báo tình hình quân sự và cộng đồng tị nạn. Ở cả hai câu chuyện, ngôn từ và văn bản mang những ý nghĩa kép, phản ánh chính cuộc đời hai mặt của các nhân vật: bề ngoài bình thường, nhưng bên trong chứa đựng những sự thật nguy hiểm.

Từ "Vô Ngã" của Phật Giáo đến "Kinh Hòa Bình" của Công Giáo

Sự rạn nứt tâm lý của cả hai nhân vật khi vượt qua những ranh giới ý thức hệ cộng hưởng mạnh mẽ với khái niệm Vô ngã (Anatta) trong Phật giáo. "Vô ngã" phủ nhận sự tồn tại của một cái "tôi" (ego) thường hằng và độc lập. Mọi nhân dạng, chức danh, hay lý tưởng mà con người bám víu thực chất chỉ là những huyễn ảnh được nhào nặn bởi hoàn cảnh và tâm lý. Nhân vật của Liam Neeson đã mất cả cuộc đời, người vợ, và ký ức khi nhận ra cái tôi "Tiến sĩ Harris" không hề tồn tại. Đối với “Đại úy” trong The Sympathizer, việc cố gắng làm hài lòng cả hai phe, cố gắng kết hợp phương Đông và phương Tây trong một tâm trí, cuối cùng đã khiến tâm thần anh ta vỡ vụn. Cái "tôi" mà anh ta xây dựng để sinh tồn qua thời kỳ chiến tranh và di tản hóa ra lại vô cùng trống rỗng.
Tuy nhiên, sự sụp đổ của cái tôi không nhất thiết là một sự hủy diệt, mà có thể là khởi đầu của một sự tái sinh tâm linh. Điều này được minh họa sâu sắc qua một triết lý Công giáo, quen thuộc với người Việt qua bài thánh ca Kinh Hòa Bình (dựa trên lời nguyện của Thánh Francis thành Assisi): "Vì chính khi hiến thân là khi được nhận lãnh, chính lúc quên mình là lúc gặp lại bản thân."
Nhìn từ góc độ triết lý này, việc "quên mình" của hai nhân vật mang một ý nghĩa lớn lao. Khi những chiếc mặt nạ ý thức hệ, những vỏ bọc chính trị và những chức danh xã hội bị lột bỏ tàn nhẫn, họ buộc phải "quên đi" cái tôi giả tạo mà họ từng tự hào bảo vệ. Đối với những người từng trải qua các cuộc di dân vĩ đại hay phải sống giữa những lằn ranh văn hóa – như cộng đồng người Mỹ gốc Việt – trải nghiệm này vô cùng chân thực. Việc đánh mất đi một phần danh tính cũ nơi quê nhà để thích nghi với vùng đất mới thường đem lại sự đau đớn tột cùng. Nhưng nghịch lý thay, chính trong quá trình "quên mình" và rũ bỏ những định kiến cũ ấy, con người lại tìm thấy một bản thể sâu sắc hơn, bao dung hơn, và mang tính người nhiều hơn, vượt lên trên mọi nhãn hiệu chính trị hẹp hòi.

Đối Diện Với Cõi Hư Vô

Phần kết của cả hai tác phẩm đều đưa nhân vật đến một cõi hư vô, nơi họ nhận ra những lý tưởng mình từng cống hiến thực chất chỉ là những ảo ảnh.
Nhân vật của Neeson, sau khi "quên đi" quá khứ sát thủ của mình, đã chống lại chính tổ chức cũ. Anh ta bước đi với một cuốn hộ chiếu giả mới, chấp nhận rằng danh tính là thứ có thể tự chọn và nhân tạo, sống như một bóng ma trong chính ảo ảnh mà mình tạo ra để làm lại cuộc đời.
Với “Đại úy” trong The Sympathizer, hành trình đi đến cõi vô ngã diễn ra khốc liệt hơn tại trại cải tạo sau khi anh ta từ Mỹ trở về, nơi anh bị bức cung và ép phải giải nghĩa câu khẩu hiệu nổi tiếng: "Không có gì quý hơn độc lập tự do." Trong khoảnh khắc tâm trí vỡ vụn, anh ngộ ra một sự thật mang tính hư vô chủ nghĩa (nihilism) lẫn Thiền tông: "Không có gì" (Nothingness) mới là câu trả lời. Khoảng không tuyệt đối, nơi không còn bất cứ chủ thuyết hay giáo điều nào tồn tại, mới là thứ quý giá nhất.
Cả hai nhân vật kết thúc hành trình của mình khi không còn biết chính xác mình là ai. Nhưng có lẽ, chính trong cái giây phút đánh mất mọi danh tính và lý tưởng huyễn hoặc ấy, họ mới thực sự chạm đến trạng thái tự do tuyệt đối. Như tinh thần của Kinh Hòa Bình, khi cái tôi ngạo mạn và những chiếc mặt nạ bị thiêu rụi, con người mới thực sự đối diện với chính mình và hy vọng tìm lại được chính bản thân mình trong hình hài nguyên thủy và chân thật nhất.

Hồ Văn Hiền
Ngày 27 tháng 10 năm 2026