Những Bịnh Mắt Thông Thường ở Người Già
Người lớn tuổi, cơ thể cũng thay đổi theo tuổi tác, không tránh khỏi được. Trong quá khứ, người già thường tin rằng cứ già thì mắt phải kém đi, không thể làm gì để thay đổi chuyện đó được. Thế nhưng hiện nay, ba bịnh thường gặp nhất của tuổi già, nhờ trị liệu y học đều có thể cải thiện được, đôi khi có thể chữa dứt bịnh được, nếu người bịnh đi khám mắt định kỳ để bác sĩ chuyên khoa mắt (ophthalmologist) có thể khám phá những bịnh đó kịp thời và chữa trị.
1. BỊNH CƯỜM KHÔ (CATARACT)
Trong bịnh cataract, hoặc cườm khô, có một vết đục trong thủy tinh thể của mắt (lens of the eye). Trong một cái máy chụp hình, nhìn vào phía trước, chúng ta thấy một lăng kính (thấu kính, lens) để cho ánh sáng đi vào phía sau và ánh sáng in hình lên phim hoặc trên màng tiếp nhận. Mắt chúng ta cũng tương tự như một cái máy chụp hình, ánh sáng cũng đi qua một bộ phận như một cái thấu kính, bộ phận đó là thủy tinh thể (lens).
Lúc cườm khô (cataract) mới xuất hiện, người bịnh thường không thấy thay đổi gì trong khả năng mình trông thấy, nhưng từ từ theo thời gian, vết đục càng ngày càng ảnh hưởng tới thủy tinh thể mắt, làm cho người bịnh biết mắt mờ đi (blurred vision), hình thể sự vật bị méo mó, người bịnh xốn mắt, khó chịu lúc nhiều ánh sáng và dễ bị chóa mắt lúc nhìn vào một ngọn đèn (glare).
Hình 2 : Trên: người bình thường, bên dưới:người bị cườm thấy mờ đi
Cataract không chữa bằng thuốc uống được. Cách chữa duy nhất là giải phẫu (mổ), bằng cách lấy cái thủy tinh thể đã vẩn đục ra khỏi cái vỏ (capsule) chứa đựng nó và thay thế vào đó bằng một kính nhân tạo bằng plastic (intraocular lens). Hiện nay, tiêu chuẩn điều trị hiện đại bao gồm hai phương pháp chính:
- Phẫu thuật tán nhuyễn thủy tinh thể bằng sóng siêu âm (Phacoemulsification): Phương pháp này dùng sóng siêu âm (ultrasound waves) để phá vỡ thủy tinh thể bị đục thành những mảnh nhỏ rồi hút ra ngoài.
- Phẫu thuật có hỗ trợ của tia laser (Femtosecond laser-assisted surgery): Phương pháp này dùng tia laser có độ chính xác cao để tạo các đường mổ vi mô và hỗ trợ làm mềm, tán nhuyễn thủy tinh thể, giúp vết thương mau lành hơn (faster healing) và tăng độ chính xác so với dao mổ cơ học.
Nếu sau khi giải phẫu, bệnh nhân bị cataract lại, thì có thể dùng giải phẫu bằng tia laser để trị chứng này (dùng laser đốt phần vỏ bị đục).
Các khảo cứu cho thấy những tia cực tím (ultraviolet/UV lights) làm dễ bị mắc chứng cataract hơn. Cho nên mang kính mát có khả năng lọc tia cực tím hoặc đội nón rộng vành lúc ra nắng có thể giúp chúng ta phần nào. Những bịnh nhân tiểu đường (diabetes) cũng có nguy cơ dễ bị cataract hơn, và chữa trị bịnh tiểu đường đúng mức có thể giúp tránh cho mắt người bịnh không bị cataract.
2. CHỨNG CƯỜM NƯỚC (TĂNG NHÃN ÁP/ GLAUCOMA)
Glaucoma là một bệnh của dây thần kinh thị giác (optic nerve), là bộ phận đem thông tin về những hình ảnh mà ta thấy từ mắt đến não bộ. Trường hợp áp suất (sức ép, pressure) trong tròng mắt lên quá cao, các sợi tạo nên dây thần kinh thị giác bị hư hại, làm cho người bịnh không cảm nhận ánh sáng ở một số điểm gọi là điểm mù (blind spots). Nếu toàn bộ dây thần kinh thị giác bị hư hại, lúc đó người bệnh bị mù hẳn (blindness).
Trong phần trước của mắt, chúng ta có một lượng nước trong gọi là thủy dịch (aqueous humor). Mắt sản xuất một lượng thủy dịch nhỏ một cách liên tục, và cùng một lượng nhỏ tương đương được thải ra ngoài, qua một hệ thống dẫn lưu nằm trong một cái góc, gọi là góc dẫn lưu (drainage angle). Nếu góc dẫn lưu bị tắc nghẽn, áp suất trong mắt sẽ tăng lên cao quá mức, đè lên dây thần kinh thị giác.
Hình 3
Những loại cườm nước (glaucoma) khác nhau:
- Glaucoma góc mở (open angle glaucoma): Dạng thường gặp nhất. Góc dẫn lưu hoạt động kém đi, thanh toán nước thủy dịch không hiệu quả nữa nên thủy dịch ứ đọng lại. Bệnh hư hại rất từ từ, không gây đau đớn cho nên người bệnh không biết.
- Glaucoma với góc đóng (angle closure glaucoma): Đôi khi, mống mắt (iris) phình ra trước, làm cản trở góc dẫn lưu đột ngột. Bệnh nhân sẽ có triệu chứng cấp tính: mắt mờ, đau nhức dữ dội ở mắt, nhức đầu, vòng hào quang ngũ sắc chung quanh ngọn đèn, buồn nôn (nausea) và ói mửa (vomiting). Đây là trường hợp cấp cứu (emergency), nếu không chữa kịp có thể gây mù lòa.
- Cườm nước do cơ chế hỗn hợp (chronic angle closure glaucoma): Khi triệu chứng góc mở và góc đóng đi cùng với nhau.

Hình 4: Bên trên là thị trường bình thường, hình bên dưới thị trường bị mờ ở ngoại biên.
Cườm nước được phát hiện bằng cách nào: Sàng lọc sơ qua bằng cách đo áp suất (intraocular pressure measurement, tonometry) là không đủ. Bác sĩ cần khám toàn diện, bao gồm xem xét góc dẫn lưu (gonioscopy), soi đáy mắt để xem thần kinh thị giác (ophthalmoscopy) và kiểm tra thị trường (visual field testing). Ngày nay, y khoa thường dùng chụp cắt lớp quang học (OCT - Optical Coherence Tomography). Đây là một kỹ thuật quét hình ảnh 3 chiều (3D imaging scan) rất chi tiết của thần kinh thị giác, giúp bác sĩ phát hiện ra những tổn thương thần kinh ở giai đoạn sớm nhất, ngay cả trước khi bịnh nhân nhận thấy mất thị lực.

Hình 5: Thoái hóa điểm vàng ướt (wet macular degeneration) : Tiêm thuốc ức chế tăng sinh mạch máu nội nhãn (Anti-VEGF injections).
Chữa trị cườm nước như thế nào: Những hư hại do cườm nước không thể đảo ngược lại nữa. Các phương pháp đều nhằm ngăn chặn hư hại thêm.
-
- Thuốc men: Dùng thuốc nhỏ mắt hàng ngày để giảm áp suất trong mắt.
- Giải phẫu bằng tia laser: Trị liệu bằng tia laser (Trabeculoplasty) chiếu ngay trên chỗ thoát nước thủy dịch để giúp nước thoát dễ hơn.

Hình 6: Chữa trị cườm nước: giải phẫu bằng tia laser
- Giải phẫu trong phòng mổ: Bác sĩ mắt dùng những dụng cụ rất nhỏ (microsurgical instruments) để tạo những lối thoát cho nước thủy dịch ra ngoài. Bên cạnh phẫu thuật truyền thống, y học hiện đại áp dụng phổ biến phẫu thuật cườm nước xâm lấn tối thiểu (MIGS - Minimally Invasive Glaucoma Surgery). Phương pháp này sử dụng các ống dẫn hoặc thiết bị vi mô (microscopic tubes or devices) cấy vào mắt để dẫn lưu thủy dịch ra ngoài qua các vết mổ cực nhỏ (tiny incisions). Nhờ vậy, MIGS mang lại độ an toàn cao hơn và thời gian phục hồi nhanh hơn (faster recovery) so với giải phẫu truyền thống.
3. CHỨNG THOÁI HÓA TRUNG TÂM VÕNG MẠC (MACULAR DEGENERATION)
Phía sau cùng của mắt chúng ta là võng mạc (retina). Điểm vàng (macula) là vùng ở trung tâm của võng mạc giúp cho chúng ta thấy chi tiết rõ ràng nhất. Ở người lớn tuổi, điểm vàng này mỏng ra (dry macular degeneration), làm cho thị giác kém đi, thường người bị bệnh đọc sách khó khăn hơn.
Trong 10% các trường hợp, gọi là thoái hóa điểm vàng ướt (wet macular degeneration), các mạch máu mọc ở dưới võng mạc, làm cho vùng trung tâm của thị trường trở nên mù lòa (blind spots in the center of field of vision), thấy đường thẳng thành ra dợn sóng.
Trước đây, thoái hóa loại "ướt" thường chỉ trị được bằng giải phẫu dùng tia laser để phá hủy các mạch máu. Tuy nhiên, tiêu chuẩn điều trị hiệu quả nhất hiện nay là Tiêm thuốc ức chế tăng sinh mạch máu nội nhãn (Anti-VEGF injections; VEGF: Vascular Endothelial Growth Factor).1 Trong tiến trình này, thuốc đặc trị được tiêm trực tiếp vào mắt (injected directly into the eye) nhằm ngăn chặn sự phát triển của các mạch máu bất thường thường hay rỉ máu hoặc tiết dịch (leaking blood or fluid). Phương pháp này không chỉ bảo vệ mắt mà trong nhiều trường hợp còn giúp phục hồi và cải thiện thị lực.
Với thoái hóa loại "khô", bệnh nhân nên ăn uống đủ chất kẽm (zinc) và các vitamin theo liều được khuyến cáo, và có thể dùng kính lúp (magnifying glass) để hỗ trợ việc đọc sách.
KẾT LUẬN
Tuổi càng già thì cơ thể chúng ta sẽ có những thay đổi, nhưng không phải cứ già là mắt bắt buộc phải mờ theo mà người bệnh không thể làm sao thay đổi được. Trên thực tế, với tiến bộ y khoa hiện nay, bác sĩ chuyên khoa mắt có thể giúp cho người già cải thiện phẩm chất cuộc sống (quality of life) bằng cách giữ được thị giác của mình trong tình trạng tốt hơn. Phần lớn không cần nhập viện.
Bảo vệ mắt đòi hỏi mắt phải được khám toàn diện (complete eye examination), đầy đủ và kỹ lưỡng do bác sĩ chuyên khoa mắt (ophthalmologist). Khuyến cáo của Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (American Academy of Ophthalmology): tuổi 40-64 nên khám 2-4 năm một lần; trên 65 tuổi nên khám mỗi năm hoặc tối thiểu hai năm một lần.
Bác sĩ Hồ Văn Hiền
Bác sĩ Nguyễn Quỳnh Anh (chuyên khoa giải phẫu mắt ở Falls Church, Virginia).
(Cập nhật và bổ sung nội dung y khoa ngày 6 tháng 11 năm 2026. (Bài gốc xuất bản ngày 2 tháng 5 năm 2013, theo một số tài liệu của American Academy of Ophthalmology)
Lưu ý: Bài viết chỉ mang mục đích thông tin và giáo dục. Nếu bạn có lo ngại về sức khỏe, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ của mình để có quyết định phù hợp nhất cho tình trạng cá nhân của bạn.
Chú Thích:
1 VEGF là viết tắt của Vascular Endothelial Growth Factor (Yếu tố tăng trưởng nội mạc mạch máu). Các thuốc kháng VEGF (Anti-VEGF) là các liệu pháp sinh học nhắm trúng đích được thiết kế để ức chế hoạt động của VEGF, một protein tín hiệu thúc đẩy quá trình sinh tân mạch (tạo mạch máu mới) và làm tăng tính thấm thành mạch. Trong thực hành lâm sàng, các thuốc này chủ yếu được ứng dụng trong hai lĩnh vực chuyên khoa:
- Nhãn khoa: Thuốc được đưa vào mắt qua đường tiêm nội nhãn (tiêm vào buồng dịch kính) để điều trị các bệnh lý do sự tăng sinh mạch máu bất thường và phù võng mạc gây ra. Các chỉ định chính bao gồm thoái hóa hoàng điểm tuổi già thể ướt (Wet AMD), bệnh võng mạc đái tháo đường và tắc tĩnh mạch võng mạc. Đặc biệt trong nhi khoa và sơ sinh, liệu pháp này cũng ngày càng được áp dụng nhiều như một phương thức điều trị bệnh võng mạc trẻ sinh non (ROP - Retinopathy of Prematurity) ở mức độ nặng.
- Ung bướu: Thuốc được dùng qua đường toàn thân (truyền tĩnh mạch) để ức chế sự sinh tân mạch của khối u, thực chất là cắt đứt nguồn cung cấp máu để "bỏ đói" các tế bào ác tính. Chúng thường được dùng trong các phác đồ phối hợp để điều trị ung thư đại trực tràng di căn, ung thư phổi không tế bào nhỏ và ung thư biểu mô tế bào thận.
Các loại thuốc kháng VEGF thường được kê toa bao gồm bevacizumab (Avastin), ranibizumab (Lucentis) và aflibercept (Eylea). Cơ chế hoạt động của chúng thường là các kháng thể đơn dòng (monoclonal antibodies) hoặc thụ thể "mồi nhử" (decoy receptors) gắn kết với phân tử VEGF hoặc thụ thể của nó, nhằm trung hòa chuỗi tín hiệu dẫn đến sự tăng sinh và rò rỉ mạch máu bệnh lý.













