Dịch Virus Nipah ở Nam và Đông Nam Á Châu

Hình 1: Tài liệu của WHO về bệnh do virus Nipah

1) Virus Nipah

Virus mà Châu Á đang lo đối phó từ nhiều năm nay để nó không trở thành bệnh dịch lan rộng là virus Nipah được phát hiện từ năm 1999 ở Malaysia, virus từ dơi truyền qua heo và rồi qua người, có tỷ lệ tử vong rất cao (NiV; Nipah henipavirus; Sungai Nipah là tên một làng ở Malaysia) . Loại dơi ăn trái cây (fruit bat) còn được gọi là chồn bay (flying fox). Dơi tiểu và thải phân chúng trên các cây thốt nốt, trên các thức ăn bày bán ở chợ ngoài trời. Các dụng cụ để hứng nước đường từ cây thốt nốt  (date palm sap), trái cây nhiễm phân hay nước tiểu hay nước miếng của dơi, hay phân của dơi (guano), được dân chúng thu nhặt để bán làm phân bón, thịt heo bị nhiễm virus đều có thể là nguồn nhiễm trùng qua người. Bệnh tấn công đường hô hấp (phổi) và hệ thần kinh (triệu chứng viêm não). Hiện nay bệnh có nhũng ổ bộc phát (outbreak) nhiều nhất ở Bangladesh, Ấ́n Độ và các vùng khác ở Đông Nam Á và Nam Á Châu.
Đặc biệt, cuối năm 2025 và đầu năm 2026, virus Nipah (NiV) đã trở thành tâm điểm lo ngại tại Châu Á. Lúc này cũng là lúc người Việt hải ngoại về Việt Nam ăn Tết cũng như người Việt trong nước đi du lịch đến các nước lân cận và chúng ta cần biết rõ tình hình các nơi để chuẩn bị tinh thần.

Hình 2: Dơi ăn trái cây hay “chồn bay” (fruit bat-genus Pteropus) (CDC)

2) Tình hình dịch bệnh và các biện pháp ứng phó mới nhất tại khu vực như sau:

Tại Ấn Độ (2023 - 2026):

Nếu như năm 2023, bang Kerala (Ấn Độ) từng rúng động vì ổ dịch Nipah tại huyện Kozhikode làm 2 người tử vong, thì đến cuối tháng 12/2025 và tháng 1/2026, một đợt bùng phát mới lại xuất hiện tại bang Tây Bengal.
Ổ dịch mới: Ghi nhận ít nhất 5 trường hợp nghi nhiễm, trong đó có 2 ca đã được xác nhận bằng xét nghiệm.
Lây nhiễm trong cơ sở y tế: Đáng lo ngại nhất là sự xuất hiện của các ca nhiễm ở nhân viên y tế trong quá trình chăm sóc bệnh nhân, cho thấy khả năng lây truyền từ người sang người trong môi trường bệnh viện nếu không kiểm soát nghiêm ngặt.

Hình 3: Bản đồ Ấn độ và Đông Nam Á: dơi ăn trái cây hiện diện ở các vùng màu vàng, màu đỏ là những nơi đã từng có các ổ bộc phát bệnh virus Nipah (Nguồn CDC)

3) Biện pháp kiểm soát tại các quốc gia láng giềng

Trước mối đe dọa này, các quốc gia Châu Á đã nhanh chóng tái thiết lập các hệ thống phòng dịch nghiêm ngặt:

Thái Lan: Các sân bay lớn như Suvarnabhumi và Phuket đã áp dụng quy trình sàng lọc thời COVID-19 đối với hành khách đến từ vùng dịch. Bộ Y tế Thái Lan phát hành "Thẻ Cảnh báo Sức khỏe" (Health Beware Card) yêu cầu du khách tự theo dõi trong 21 ngày.

Đài Loan: Cơ quan kiểm soát dịch bệnh (CDC) Đài Loan đã đưa Nipah vào danh sách bệnh truyền nhiễm "Nhóm 5" (mức cao nhất). Họ duy trì cảnh báo du lịch mức độ 2 (màu vàng) đối với các khu vực bị ảnh hưởng tại Ấn Độ.

Malaysia: Mặc dù đã tuyên bố đạt “trạng thái lịch sử không có bệnh" (historically free status ) đối với bệnh viêm não Nipah vào năm 2024, Malaysia vẫn duy trì hệ thống giám sát động vật chặt chẽ để ngăn ngừa virus tái xuất hiện từ dơi ăn quả. (Khi một quốc gia tuyên bố hoặc được công nhận là trong “trạng thái lịch sử không có bệnh” đối với một mầm bệnh, điều đó có nghĩa là quốc gia đó đã không ghi nhận bất kỳ ca mắc nào trong một khoảng thời gian rất dài -thường là 25 năm- mà không cần phải thực hiện các chương trình giám sát mầm bệnh chuyên biệt hàng năm một cách bắt buộc. Dù Malaysia công bố "historically free status ", nhưng với sự bùng phát mới tại Ấn Độ vào đầu năm 2026, các chuyên gia y tế vẫn khuyến cáo các nước trong khu vực - bao gồm cả Malaysia và Việt Nam- không được chủ quan do sự di cư của loài dơi và giao thương quốc tế.)

4) Nguy cơ đối với Việt Nam và các nước lân cận

Sáng 27/1, Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế cho biết, đến ngày 26/1, Việt Nam chưa ghi nhận trường hợp mắc bệnh do virus Nipah. Bộ Y tế đã chỉ đạo các địa phương tăng cường công tác giám sát, phòng chống dịch bệnh ngay từ các cửa khẩu, cơ sở y tế và cộng đồng, sẵn sàng các biện pháp đáp ứng, phòng chống dịch.

1) Với sự gia tăng mạnh mẽ của lượng khách du lịch từ Ấn Độ và các đường bay trực tiếp, Việt Nam đang đối mặt với nguy cơ xâm nhập của virus qua con đường giao thông hàng không. Năm 2025, Việt Nam đã đón khoảng 746.480 khách du lịch Ấn Độ, tăng 48,9% so với năm 2024 (501.000 lượt khách), gần gấp bốn lần kể từ thời kỳ trước đại dịch (2019)

Giám sát cửa khẩu: Bộ Y tế Việt Nam và HCDC đã siết chặt kiểm tra thân nhiệt tại các sân bay quốc tế, đặc biệt là các chuyến bay từ vùng có dịch.

Khuyến cáo tự theo dõi: Những người trở về từ vùng dịch được yêu cầu tự theo dõi sức khỏe trong 14 ngày. Nếu có triệu chứng như sốt, đau đầu, viêm não hoặc suy hô hấp, cần đến ngay cơ sở y tế.

Rào cản tự nhiên: Các chuyên gia nhận định đường lây của Nipah (tiếp xúc trực tiếp dịch tiết, thực phẩm nhiễm chất thải của dơi) khó tạo thành đại dịch bùng phát nhanh như COVID-19, nhưng mức độ nguy hiểm đối với cá nhân là cực kỳ lớn do chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu.

2) Dựa trên đặc điểm phân bố của cây thốt nốt và tập quán sinh hoạt tại khu vực biên giới Việt Nam - Campuchia, các vùng sau đây được đánh giá là có nguy cơ cao nhất đối với sự xâm nhập và lây truyền virus Nipah:

1. Vùng "Điểm Nóng": An Giang (Đặc biệt là vùng Bảy Núi)

An Giang là tỉnh có mật độ cây thốt nốt cao nhất cả nước, tập trung tại hai huyện giáp biên giới Campuchia là Tri Tôn và Tịnh Biên.

-Hệ sinh thái dơi - thốt nốt: Đây là nơi cư trú lý tưởng của các loài dơi ăn quả (như dơi ngựa - *Pteropus*), vật chủ tự nhiên mang virus Nipah. Dơi thường ăn trái và liếm nhựa thốt nốt ngay trên cây vào ban đêm.
-Tập quán khai thác nhựa: Việc treo các ống tre để hứng nước thốt nốt tươi từ cuống hoa dơi dễ khiến nước nhựa bị nhiễm nước tiểu hoặc nước bọt của dơi mang mầm bệnh.

2. Các tỉnh Biên giới Tây Nam khác

Bên cạnh An Giang, các tỉnh có đường biên giới dài với Campuchia và có sự hiện diện của cây thốt nốt cũng nằm trong diện cảnh giác cao:

-Kiên Giang: Đặc biệt là khu vực giáp ranh như Hà Tiên và Giang Thành, nơi có sự giao thương thực phẩm và nước thốt nốt tươi qua biên giới.
-Đồng Tháp và Long An: Tuy mật độ cây thốt nốt thấp hơn nhưng đây là các cửa ngõ quan trọng cho việc vận chuyển trái cây và các sản phẩm nông sản từ Campuchia vào nội địa Việt Nam.

3. Các yếu tố rủi ro tại biên giới Việt Nam - Campuchia

Sự kết hợp giữa địa lý và văn hóa tạo nên những mắt xích nguy hiểm trong lây truyền Nipah:

Hình 4: Trên ngọn cây thốt nốt cái có nhiều vòi hoa, người ta thường cắt vòi hoa rồi dùng thanh tre kẹp lại, buộc ống vào đầu cụm hoa để hứng nước. Ảnh: Vũ Sinh – TTXVN

-Sử dụng nhựa thốt nốt tươi (Nước thốt nốt): Khác với đường thốt nốt đã qua nấu chín (tiệt trùng), nước thốt nốt tươi bán dọc các tuyến đường biên giới thường không được xử lý nhiệt, là con đường ngắn nhất đưa virus từ dơi vào người.
-Giao thương trái cây hoang dã: Trái thốt nốt hoặc các loại quả rừng từ Campuchia đưa sang Việt Nam có thể mang theo mầm bệnh nếu dơi đã ăn dở hoặc bám dính dịch tiết của chúng.
-Du lịch hành hương: Vùng Bảy Núi (An Giang) và các đền đài tại Campuchia thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm. Việc du khách tập trung đông tại các điểm có nhiều dơi trú ngụ và tiêu thụ nước thốt nốt tại chỗ làm tăng nguy cơ bùng phát dịch.

Khuyến cáo phòng ngừa: Người dân và du khách tại các vùng biên giới nên tránh uống nước thốt nốt tươi chưa qua tiệt trùng và tuyệt đối không ăn các loại quả có vết cắn của động vật.

5) Các dấu hiệu bệnh do Nipah

1. Các triệu chứng ban đầu
Thông thường, người bệnh sẽ bắt đầu với các biểu hiện giống như cúm, bao gồm:

* Sốt
* Đau đầu
* Đau cơ
* Nôn mửa
* Đau họng

2. Các triệu chứng tiến triển nặng
Trong một số trường hợp, bệnh có thể diễn tiến xấu hơn với các dấu hiệu:

* Chóng mặt và/hoặc buồn ngủ.
* Thay đổi ý thức (lơ mơ, nhầm lẫn).
* Viêm não cấp tính (sưng não).
* Viêm phổi không điển hình.
* Các vấn đề về hô hấp nghiêm trọng khác.

3. Lưu ý quan trọng
* Phạm vi triệu chứng: Rất rộng, từ không có triệu chứng (mang mầm bệnh nhưng không phát bệnh) đến nhiễm trùng hô hấp cấp tính và viêm não gây tử vong.
[Nguồn thông tin: WHO (Tổ chức Y tế Thế giới).]

6) Phòng chống dịch bệnh do virus Nipah,

Bộ Y tế VN khuyến cáo người dân thực hiện tốt các biện pháp sau:

1. Hạn chế đến khu vực có dịch bệnh do virus Nipah nếu không thực sự cần thiết.

2. Tự theo dõi sức khỏe, trong vòng 14 ngày kể từ khi về từ vùng dịch, nếu có các triệu chứng như: đau đầu, đau cơ, nôn mửa và đau họng, chóng mặt, buồn ngủ, lú lẫn, co giật cần liên hệ ngay với cơ sở y tế gần nhất, hạn chế tiếp xúc với người khác, thông báo rõ tiền sử dịch tễ cho nhân viên y tế.

3. Bảo đảm vệ sinh thực phẩm: thực hiện "Ăn chín, uống sôi", rửa sạch và gọt vỏ trái cây trước khi ăn, không ăn, uống các loại trái cây có dấu hiệu bị động vật (dơi, chim) cắn hoặc gặm nhấm; tránh uống nước nhựa cây (như nhựa cây thốt nốt, nhựa dừa sống hoặc chưa qua chế biến).

4. Không tiếp xúc gần với động vật có khả năng lây truyền cao như là dơi ăn quả; thường xuyên rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn sau khi giết mổ, tiếp xúc với động vật.

5. Hạn chế tiếp xúc trực tiếp với người bệnh, vật phẩm ô nhiễm từ người bệnh; cần sử dụng khẩu trang, găng tay và đồ bảo hộ cá nhân khi chăm sóc, điều trị người nghi ngờ, mắc bệnh, sau đó rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn.

Thuốc chữa hoặc ngừa bệnh do virus Nipah

Tính đến tháng 1 năm 2026, không có vắc-xin nào được phê duyệt chính thức hoặc các phương pháp điều trị cụ thể, được cấp phép để ngăn ngừa hoặc chữa khỏi vi-rút Nipah (NiV), có tỷ lệ tử vong cao 40-75%. Tuy nhiên, một số “ứng viên” vắc-xin đang phát triển nhanh chóng, với các thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1 và 2 cho thấy hứa hẹn về sự an toàn và phản ứng miễn dịch, đặc biệt là đối với các nền tảng dựa trên mRNA và vector virus.

 Bác sĩ Hồ Văn Hiền
Ngày 29 tháng 1 năm 2026

Tham khảo:

1)https://www.bbc.com/news/articles/cd7zp581q5do
2)https://nhandan.vn/chua-ghi-nhan-ca-nhiem-virus-nipah-viet-nam-tang-cuong-cong-tac-giam-sat-post939343.html
3)https://www.cdc.gov/nipah-virus/about/index.html
4)https://cepi.net/new-vaccine-set-human-trials-nipah-outbreak-hotspot